Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-08-27T15:58:01.132450+00:00

Таврат: Къанунну Такрары

Таврат: Къанунну Такрары

1. Баш Сёз

1. Къанунну Такрары

1. Сёзлюк (Таврат)

2. Тайпа-тухум

3. Карталар (Таврат)

Баш Сёз

Тавратгъа гиришив

Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту

Къанунну Такрары

Къанунну Такрары

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

Таврат «Къанунну Такрары» деген китап булан тамамлана. Бу китапны аслу маънасы Исрайылны халкъына Аллагьны Къанунун етишдирген Мусаны ахырынчы насигьатлары булан байлавлу. Канъангъа гиргенче, Муапны топурагъында Муса исрайыллылагъа Къанунну эсине сала. Олар Канъанда шогъар гёре яшама тарыкъ болгъан. Неге тюгюл, Синай тавда биринчи Разилешив бегетилгенли, арадан къыркъ йылгъа ювукъ оьтген болгъан.

Китап Мусаны уьч уллу сёйлевюнден (1–4-нчю башлар, 5–29-нчу башлар, 30–31-нчи башлар) ва ахыр гесекден амалгъа гелген. Китапны атындан ону ичделиги ачыкъ болуп къала: мунда алдагъы китаплардагъы кёп къанунлар такрарлана, тек шолагъа янгы гёрсетивлер, айрокъда исрайыллылагъа Канъанда тарыкълы болажакълары къошулгъан.

Къанунну кютгенлеге болагъан шабагьатлавлар ва шону бузгъанлагъа этилеген налатлар бу китапны инг де таъсирли башлары болуп токътай (27–30-нчу башлар). Шолар бизге Исрайылны тарихини аслу маънасына тюшюнме кёмек эте. Аллагьны пайхаммарлары ва исрайыллыланы арасындагъы ваъзачылар (айрокъда Ирмия), исрайыллыланы башына неге балагьлар тюшегенни англата туруп, чакъда-чакъда шо шабагьатлавланы ва налатланы эсгерген.

Бизин девюрден VII асрудан алда Аллагьны ибадатханасын янгыртагъанда, тап шо Къанунну Такрары табылгъан болма ярай. Шо заман Ёшия пача, Аллагьны тезден унутулгъан бу гёрсетивлерин ва шолай да Ону Каламын гери урагъанлагъа этилеген налатланы эшитип, Аллагьны алдында зор титиреген ва бек къоркъгъан. Шо заман Исрайылны халкъыны арасында дин, къылыкъ ва ругь якълардан Мусаны девюрюнден берли бир де болмагъан тазаланыв башлана.

Бу китап бир Аллагьгъа инанывну, Огъар ибадат этивню ва бютюнлей ягьудилени Къанунуну аслу маънасын мекенли кюйде ачыкъ эте.

1

Мусаны эсге алывлары

(Чыгъ 18:13-27)

1^1Муна Урдундан гюнтувушда, демек Супну къаршысында, Паран булан Тупалны, Лабан булан Гьасирутну ва Ди-Загьапны арасында ерлешген дангылда Мусаны бары да исрайыллылагъа айтгъан сёзлери. 2(Саир тавдан Къадиш-Барниагъа барагъан ёлдагъы Гьорипден он бир гюнлюк мезгилдеги.)+

3Муса, Мисриден чыгъып, къыркъынчы йыл, он биринчи айны биринчи гюнюнде исрайыллылагъа Раббибиз оьзюне этген бары да буйрукъланы етишдире. Шо буйрукълар исрайыллылар булан байлавлу болгъан+. 4Бу иш Муса амурлуланы Гьашбунда башчылыкъ этген Сигьун пачасын, Идраиде буса Башанны Аштарутда башчылыкъ этген Уг пачасын янчгъан сонг болгъан+.

5Урдундан гюнтувушдагъы муаплыланы топурагъында Муса, шо Къанунну англата туруп, булай дей:

6– Раббибиз, бизин Аллагьыбыз, Гьорипде бизге булай айтды: «Бу тавну ягъында тургъаныгъыз таман+. 7Къонушугъузну да тозуп, амурлуланы тавлар булан тюзлерине ва Урдун къолда, тавларда, гюнбатыш тавтюплерде, Негепде, оьзенни бою булан яшайгъан хоншу халкъланы янына барыгъыз, канъанлыланы топурагъына, Ливангъа, гьатта уллу Фират оьзенге ерли де чыгъыгъыз+. 8Къарагъыз, шо топуракъны сизге Мен бергенмен. Барып, Мен, сизин Раббигиз, аталарыгъыз Ибрагьимге, Исгьакъгъа, Якъубгъа ва оланы наслуларына берме деп ант этген топуракъгъа ес болугъуз»+.

Дуванчылар белгилене

(Чыгъ 18:13-27)

9Шо заман мен сизге булай айтдым: «Сизге ёлбашчылыкъ этме янгыз мени гючюм чатмажакъ+. 10Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин санавугъузну артдырды. Бугюн сиз кёкдеги юлдузлар чакъы кёпсюз+. 11Раббигиз, аталарыбызны Аллагьы, Оьзю де ваъда этген кюйде, сизин санавугъузну минг керенлеге артдырсын ва шабагьатласын дагъы!+
12Амма сизин эришивлюклеригиз ва ишлеригиз булан байлавлу четим масъаланы магъа янгыз чечме тынч тюгюл. 13Гьар къавумугъуздан гьакъыллы, англавлу ва абурлу адамланы айырыгъыз, мен буса оланы сизин уьстюгюзге башчылар этип салажакъман».

14Сиз магъа: «Сени таклифинг яхшы», – деп жавап къайтара эдигиз.

15Мен сизин къавумларыгъыздан аслуларын – гьакъыллы ва абурлу адамланы айырдым ва оланы сизин уьстюгюзге башчылар этип салдым: минглени, юзлени, эллилени, онланы уьстюндеги гьакимлер ва къавумлардагъы тамазалар этип+. 16Шо заманлар мен дуванчыларыгъызгъа булай буюрдум: къардашларыгъызны арасындагъы эришивлюклеге тергев беригиз ва эришивлюк исрайыллыланы арасында буса да неде исрайыллыны да, гелгинчини де арасында буса да, адилли кюйде дуван этигиз+. 17Адилсиз дуван гесмегиз. Гючлюге де, гючсюзге де тынглагъыз. Биревден де къоркъмагъыз, неге тюгюл дуван Аллагьныкидир. Сизге чечме къыйын масъаланы магъа билдиригиз, мен тынглап къаражакъман+. 18Шо заман мен сизге бары да сиз этме герек ишлени гьакъында айтдым.

Гьызарламакъ учун йиберилген тынчылар

(Сан 13:1-33)

19•Сонг, Раббибиз бизге буюргъан кюйде, ёлгъа тюшдюк. Гьорипден чыгъып, сиз де гёрген уллу ва яман дангылдан бютюнлей оьтюп, амурлуланы тавлары булан тюзлерине багъып тербендик ва Къадиш-Барниагъа етдик. 20Шо заман мен сизге булай айтдым: «Сиз Раббибиз, Аллагьыбыз, амурлуланы бизге береген тавлары булан тюзлерине етдигиз. 21Къарагъыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз сизге топуракъ берди. Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге айтгъан кюйде, туруп, шогъар ес болугъуз. Къоркъмагъыз, тартынмагъыз»+.

22Шо заман сиз барыгъыз да, мени яныма гелип: «Алдыбыз булан адамланы йиберейик. Олар, шо топуракъны тергеп чыгъып, биз юрюме тарыкъ ёлну ва биз чапгъын этме герек шагьарланы гьакъында хабарласын», – деп айтдыгъыз.

23Мен сизин шо таклифигизни ушатдым ва арагъыздан он эки адамны – гьар къавумдан бирер адамны айырдым. 24Олар барып, тав бойлагъа гётерилди, Ашкул деген къолгъа гелди ва шону барлап чыкъды. 25Олар, шо топуракъны емишлеринден алып, шоланы тюпде токътагъан бизге гелтирип берди ва: «Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге яхшы топуракъны бере», – деп билдирди.

Раббибизге къаршы баш гётерив

(Сан 14:1-45)

26Тек сиз гётерилме сюймедигиз. Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйругъуна къаршы чыкъдыгъыз. 27Чатырларыгъызда хонтурлана туруп, сиз булай айтдыгъыз: «Раббибиз бизин гёрюп ярамай. Бизин амурлуланы къолуна берип оьлтюрмек учун, Ол бизин Мисриден шо себепден чыгъарды. 28Биз къайда барайыкъ? Къардашларыбыз бизин тартынагъан этип къойду. Олар: „Шо халкъ гючлю ва бийик. Шонда бийиклиги кёклеге етишердей барулары булангъы уллу шагьарлар бар. Биз шонда гьатта бырынгъы девлеге ошап къалгъан гьанакълыланы да гёрдюк“, – деп айтды».

29Шо заман мен сизге булай айтдым: «Олардан тартынмагъыз, къоркъмагъыз. 30Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз саялы ябушма алдыгъызгъа тюшдю. Ол Мисриде де гёз алдыгъызда шолай этди+. 31Раббигиз, Аллагьыгъыз, дангылда да бютюн сапарыгъызны вакътисинде тап шо ерге етип къалгъанча, уланын гётерип юрюйген атасыдай, сизин алып юрюгенни гёрдюгюз»+.

32Бары да шу ишлерден сонг да сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, умут этмей турдугъуз! 33Ол буса, сапарыгъызны вакътисинде сизге токътама ерни ва сиз юрюме герек ёлну гёрсетмек учун, алдыгъыз булан гечелер ялынны, гюндюзлер буса булутну ичинде юрюдю+.

34•Раббибиз сизин сёзлеригизни эшитгенде, къазапланып йиберип, булай ант этди: 35«Мен аталарыгъызгъа берме деп ант этген берекетли топуракъны бу ачувлу наслудан бирев де гёрмежек. 36Шону янгыз Япуннаны уланы Калип гёрежек. Мен Калипге ва ону наслуларына оьзю оьтюп чыкъгъан гёзел уьлкедеги шо топуракъны бережекмен, неге тюгюл ол гьакъ юрекден Раббигизни артына тюшюп юрюдю»+.

37Сиз саялы Раббибиз магъа да къазапланды ва булай айтды: «Ваъда этилген шо топуракъгъа сен де гирмежексен+. 38Тек сени кёмекчинг Нунну уланы Ясуа шонда гирежек. Ону ругьландыр, неге тюгюл шо топуракъгъа ес болмакъ учун, ол исрайыллыланы алып юрюжек+. 39Сиз есирликге тюшежек деген, гьали де яхшыны ямандан айырып билмейген гиччи яшларыгъыз, сизин авлетлеригиз, буса шо топуракъгъа гирежек. Мен шо топуракъны олагъа бережекмен, олар да шогъар ес болажакъ. 40Сиз буса, бурулуп, Къызыл денгизге барагъан ёлдагъы дангылгъа багъып тербенигиз».

41Шо заман сиз: «Биз Раббибизге къаршы гюнагь иш этдик. Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге буюргъан кюйде, биз, гётерилип йиберип, ябушма гиришежекбиз», – деп жавап бердигиз. Тавлагъа гётерилме тынч бола деп ойлаша туруп, сиз къолугъузгъа савут тутдугъуз.

42Тек Раббибиз магъа булай айтды: «Олагъа: „Гётерилмегиз, ябушмагъыз, неге тюгюл Мен сизин булан болмажакъман. Душманларыгъыз сизин янчажакъ“, – деп айт».

43Мен айтсам да, сиз магъа тынгламадыгъыз. Сиз Раббибизни буйругъуна къаршы чыкъдыгъыз ва оьктемлигигизден тавлагъа гётерилдигиз. 44Шо тавларда яшайгъан амурлулар сизге къаршы чыкъды. Олар, балжибинлени табунудай артыгъыз булан юрюй туруп, Саирден башлап тап Гьорма шагьаргъа ерли сизин токъалап турду. 45Сиз къайтдыгъыз ва Раббибизни алдында токътап йыладыгъыз. Тек Ол йылавугъузгъа тергев бермеди, сизин эшитме де сюймеди. 46Сиз Къадишде кёп гюнлени узагъында къалдыгъыз+.

2

Дангылдагъы айланышлар

2^1Сонг биз, Раббибиз магъа буюргъан кюйде, гери къайтып, Къызыл денгизге элтеген ёлдагъы дангылгъа багъып тербендик. Биз Саирни тав аркъаларыны ягъында узакъ айланып турдукъ+.

2Сонг Раббибиз магъа булай айтды: 3«Бу тавлар булан тюзлени къырыйларында айланып тургъаныгъыз таман, гьали темиркъазыкъгъа багъып бурулугъуз. 4Халкъгъа булай буйрукъ бер: „Сиз гьали къардашларыгъызны – Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны топурагъындан оьтежексиз. Олар сизден къоркъажакъ, тек бек сакъ болугъуз. 5Олар булан дав башламагъыз, неге тюгюл Мен сизге оланы бир къарыш топурагъын да бермежекмен. Мен Исавгъа Саирни тавлары булан тюзлерин мюлк этип бердим+. 6Ашажакъ ашыгъыз, ичежек сувугъуз учун сиз олагъа акъча беригиз.

7Раббигиз, Аллагьыгъыз, гьар-бир этеген ишигизде сизин шабагьатлады. Шо зор дангылдагъы сапарыгъызда да Ол сизин къоруп сакълады. Шо къыркъ йылны узагъында Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан эди, сиз де бир затгъа да уьзюрю болмадыгъыз“»+.

8Шолай этип, биз къардашларыбызны – Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны къырыйындан оьтдюк. Биз, Урдун къолну Элатдан ва Исъюн-Габирден гётерилеген ёлундан бурулуп, Муап дангылгъа багъып юрюдюк+.

9Раббибиз магъа булай айтды: «Муаплыланы гьалек этме ва оланы дав этме борчлу этме, неге тюгюл Мен сагъа оланы топурагъын бермежекмен. Мен Лутну наслуларына Ар шагьарны мюлк этип бердим».

10(Алда шонда эмлилер – гючлю, кёп санавлу ва гьанакълылар йимик бийик халкъ яшай болгъан+. 11Гьанакъны наслуларына[*] ошап, олар да репайымлылар деп гьисаплана болгъан. Тек муаплылар олагъа эмлилер деп айта болгъан+. 12Алда Саирде гьорлулар тура болгъан, тек Исавну наслулары оланы къувалагъан. Олар гьорлуланы къырып битдирген ва оланы еринде орунлашгъан. Раббибиз оьзлеге мюлк этип берген топуракъда исрайыллылар да тап шо кюйде этген болгъан.)+

13Раббибиз булай айтды: «Гьали туруп, Зарат къолну къыркъып чыгъыгъыз». Биз де къолну къыркъып чыкъдыкъ+.

14Биз, Къадиш-Барнианы къоюп, Зарат къолну къыркъып чыкъгъанча, арадан отуз сегиз йыл оьтдю. Раббибиз де оьзлеге ант этген кюйде, алдагъы наслуланы асгерчилеринден шо замангъа къонушда бирев де къалмай+. 15Къонушда асгерчилени барысы да къырылып битип къалгъанча, Раббибизни къолу оланы къайтып-къайтып къырып тургъан.

16Ахырда да, шо асгерчилени ахырынчысы оьлгенде, 17Раббибиз магъа булай айтды: 18«Бугюн Муап вилаятны, демек Арны къырыйындан таба оьт. 19Сиз аммунлулагъа ювукълашгъанда, оланы гьалек этмегиз ва дав этме борчлу этмегиз, неге тюгюл аммунлуланыки болгъан топуракъдан Мен сизге мюлк этип бир гесекни де бермежекмен. Мен шо топуракъны Лутну наслуларына мюлк этип бердим».

20(Шо топуракъ алда шонда яшагъан репайымлыланыки деп де гьисаплангъан. Тек аммунлулар олагъа замзумлулар деп айтгъан+. 21Олар гючлю, кёп санавлу, гьанакълылар йимик бийик халкъ болгъан. Раббибиз оланы аммунлуланы гёз алдында къырып битдирди. Замзумлуланы къувалап, аммунлулар оланы еринде оьзлер орунлашды. 22Раббибиз, Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны гёз алдында гьорлуланы къырып, тап шо кюйде этди. Олар гьорлуланы къувалап, оланы еринде орунлашды ва буссагьатда да шонда яшап тура+. 23Тап Газагъа ерлиги юртларда яшайгъан авлилени айтсакъ, Каптордан[*] чыкъгъан пилистимлилер, оланы къырып битдирип, оланы еринде орунлашды.)

Гьашбунну пачасы Сигьундан уьст гелив

(Сан 21:21-30)

24•«Ёлгъа тюшюгюз ва Арнун къолну ари ягъына чыгъыгъыз. Къарагъыз, Мен Гьашбунну пачасы амурлу Сигьунну ва ону уьлкесин сизин къолугъузгъа бердим. Оьзюндеги бары да халкълар сизден титирейген, къоркъагъан кюйню этежекмен. 25Олар, сизин гьакъыгъыздагъы хабарланы эшитип, тартынажакъ ва къоркъмакълыгъындан къартыллажакъ»+.

26Мен, Кадимут дангылдан Гьашбунну пачасы Сигьунгъа оьз ягъымдан парахатлыкъны таклиф эте туруп, чавушларымны йибердим. Чавушларымдан огъар булай айтып йибердим: 27«Бизин уьлкенгден оьтюп чыкъма къой. Биз аслу ёл булан юрюжекбиз, не онггъа, не солгъа бурулмажакъбыз+. 28Ашамакъ ва ичмек учун, бизге акъчагъа аш ва сув сатып бер. Тек бизин оьтюп чыкъма къой. 29Урдундан таба Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге береген топуракъгъа чыкъгъанча, Исавну Саирде яшайгъан наслулары ва Арда яшайгъан муаплылар да бизин чыкъма къойду». 30Тек Гьашбунну пачасы Сигьун олагъа оьтюп чыкъма ихтияр бермеди. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, ону ругьун хырча, юрегин буса къайпанмайгъан этди чи дагъы. Раббигиз ону сизин къолугъузгъа бермек учун шолай этди, шолай болуп да чыкъды.

31Раббибиз магъа булай айтды: «Къара, Мен сагъа Сигьунну ва ону уьлкесин бере тураман. Гьали ону топурагъын еле, шогъар ес бол». 32Ягьасда Сигьун оьзюню бары да асгери де булан алдыбызгъа чыкъгъанда, 33Раббибиз, Аллагьыбыз, ону къолубузгъа берди, биз де ону уланларын ва бютюн асгерин къырып битдирдик. 34Шо заман биз ону бары да шагьарларын еледик, бютюнлей оланы эргишилерин, къатынгишилерин ва яшларын къырып битдирдик. 35Тек елеген шагьарларыбыздагъы гьайван-малны ва оьзге тюшген мал-матагьны оьзюбюзге алдыкъ. 36Арнун оьзенни ягъасындагъы Аруырдан ва къолдагъы шагьардан тутуп тап Гилатгъа ерли биз елемеген шагьар къалмады. Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге бары затны берди. 37Тек, Раббибизни, бизин Аллагьыбызны, буйругъуна гёре, сиз не аммунлуланы топурагъына, не Яббукъ оьзенни боюндагъы топуракъгъа, не тавлардагъы шагьарланы айланасындагъы топуракъгъа къол сукъмадыгъыз.

3

Башанны пачасы Угдан уьст гелив

(Сан 21:33-35)

3^1•Сонг биз бурулуп, ёлдан таба Башангъа гётерилдик. Башанны пачасы Уг Идраи деген шагьарны къырыйында бютюн асгери де булан бизин булан ябушма алдыбызгъа чыкъды. 2Раббибиз магъа булай айтды: «Угдан къоркъма, неге тюгюл Мен ону бютюн асгери ва топурагъы да булан сени къолунга бердим. Огъар амурлуланы Гьашбунда гьакимлик этген Сигьун пачасына этгенни этерсиз»+.

3Шоллукъда Раббибиз, Аллагьыбыз, Башанны пачасы Угну ва ону бютюн асгерин къолубузгъа берди. Биз, оланы бирисин де сав къоймай, къырып битдирдик. 4Тап шо заман биз ону бары да шагьарларын алдыкъ. Он алты шагьардан бир де бизин къолубузгъа тюшмей къалгъаны болмады – бютюн Аргуп вилаяты, Угну Башандагъы пачалыгъы+. 5Бары да шо шагьарлар бийик барулар ишленип, эки къат къапулар ва тогъаслар салынып беклешдирилген эди. Ондан къайры да, айланасында барулар ишленмеген кёп санавдагъы юртлар да бар эди. 6Гьашбунну пачасы Сигьунгъа этгенибиз йимик, гьар шагьардагъы эргишилени, къатынгишилени ва яшланы къыргъанда йимик, биз оланы бютюнлей къырып битдирдик+. 7Тек оланы бары да гьайван-малын ва шагьарларындан тюшген мал-матагьны оьзюбюзге алдыкъ.

8Гьасили, амурлуланы шо эки де пачасындан Урдунну гюнтувушундагъы, Арнун къолдан тап Гьармун тавгъа ерли аралыкъдагъы топурагъын алдыкъ. 9(Сайданлылар Гьармунгъа Сирион деп, амурлулар буса Сенир деп айтгъанлар.)+
10Биз оланы тегиш тавлардагъы бары да шагьарларын, бютюн Гилатны ва Уг пачаны Башандагъы Салка ва Идраи шагьарларына ерли аралыкъдагъы бютюн топурагъын еледик. 11(Башанны Уг пачасы репайымлыланы – зор уллу адамлары булангъы халкъны ахырынчыларындан бириси болгъан. Ону ятывуну узунлугъу тогъуз тирсек, генглиги буса дёрт тирсек гелеген темирден этилген болгъан. Угну шо ятыву гьали буссагьатда да Раббада аммунлуларда сакъланып бар.)+

Урдундан гюнтувушдагъы топуракъ пайлана

(Сан 32:1-42)

12Шо заманларда биз елеген топуракъдан мен Раубимни ва Гатны къавумларына Арнун къолны къырыйындагъы Аруырны темиркъазыгъындагъы вилаятны бердим. Шогъар къошуп шагьарлары да булан бирче Гилатны яртысын да бердим+. 13Гилатны къалгъан ягъын ва шолай да Угну бютюн Башан пачалыгъын мен Манассаны къавумуну яртысына бердим.

(Алдагъы заманларда Башандагъы бютюн Аргуп вилаят репайымлыланы топурагъы деп белгили болгъан. 14Манассаны наслусу Яир тап гешурлулар ва маакалылар булангъы дазугъа ерли бютюн Аргуп вилаятны елеген. Ол шогъар оьзюню атын берген. Бугюнге ерли де Башангъа Хаввот-Яир деп айтыла.)

15Мен Гилатны Макирни тухумуна бердим+. 16Раубимлилеге ва гатлылагъа буса мен Гилатдан Арнун къолгъа (къолну ортасындан оьтеген дазусу булан) ва аммунлулар булангъы дазу болуп токътайгъан Яббукъ къолгъа тюшеген топуракъны бердим+. 17Шону гюнбатышдагъы дазусу Пасганы энишлерини тюбюндеги Киннеретден тутуп Арап денгизге (Оьлю денгизге) ерлиги Урдун къолдагъы Урдун эди+.

18Шо заман мен сизге булай буюрдум: «Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге бу топуракъны сизге мюлк этип берди. Дав этме болагъан, ябушувгъа савутлангъан бары да эргишилеригиз исрайыллы къардашларыгъызны алды булан оьзенни ари ягъына чыкъсын. 19Къатынларыгъыз, яшларыгъыз ва гьайван-малыгъыз (мен сизин кёп гьайван-малыгъыз барны билемен) мен сизге берген шагьарларда къалма бола+. 20Раббибиз сизге йимик къардашларыгъызгъа да рагьатлыкъ бергинче ва Раббигиз, Аллагьыгъыз, Урдунну артында олагъа береген топуракъгъа ес болгъанча, къатынларыгъыз, яшларыгъыз ва гьайван-малыгъыз шонда къалып турсун. Шондан сонг гьаригиз мен сизге берген топуракъгъа гелме боласыз».

21Шо заман мен Ясуагъа булай буюрдум: «Раббигиз, Аллагьыгъыз, бу эки де пачагъа не этгенни сиз эки де гёзюгюз булан гёрдюгюз. Сиз оьтежек бары да уьлкелеге де Раббибиз шо гьалны салажакъ+. 22Олардан къоркъмагъыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз саялы Оьзю ябушажакъ»+.

Мусагъа Урдунну ари ягъына чыкъмакъ гери урула

23Шо заман мен Раббибизге булай айтып ялбардым: 24«Есим Аллагь, Сен Оьзюнгню къулунга Оьзюнгню зорлугъунгну ва къатты къудратынгны гёрсетесен. Не кёкде, не ерде Сен этеген игитликлени ва зор уллу ишлени этип болардай дагъы аллагь ёкъ+. 25Магъа Урдунну ари ягъына чыгъып, берекетли топуракъны – шо тизив тавлар булан тюзлени ва Ливанны гёрме къой».

26Тек сиз саялы Раббибиз магъа къазапланды ва мени эшитмеди. «Таман, – деди Раббибиз, – Магъа шону гьакъында дагъы айтма+. 27Пасганы тёбесине де минип, гюнбатышгъа, темиркъазыкъгъа, къыблагъа ва гюнтувушгъа багъып къара. Топуракъгъа оьзюнгню гёзлеринг булан къара, неге тюгюл сен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъсан+. 28Тек сен Ясуагъа насигьат бер, ону ругьландыр ва беклешдир, неге тюгюл, адамланы башына да тюшюп, Урдунну ари ягъына ол чыгъажакъ ва сен гёрежек топуракъны оланы арасында пайлажакъ»+.

29Биз де Бет-Паурну къырыйындагъы къолда токътадыкъ+.

4

Исрайыллылар, тынглагъыз!

4^1Исрайыллылар, мен сизге уьйретеген токъташдырывлагъа ва къанунлагъа тынглагъыз. Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге береген топуракъда яшамакъ, шонда гирип ес болмакъ учун, шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюгюз+. 2Мен сизге этген буйрукълагъа не бир затны да къошмагъыз, не бир затны тайдырмагъыз. Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен сизге етишдиреген буйрукъларын кютюгюз+.

3Раббибиз Баал-Паурда не этгенни оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин арагъыздан Баал-Паурну артына тюшгенлени барысын да къырып битдирди+. 4Тек Огъар амин къалгъанларыгъыз алда йимик бугюн де савсуз.

5Къарагъыз, ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюсюн деп, Раббим, Аллагьым, магъа буюргъан кюйде, мен сизин шолагъа уьйретдим. 6Шо заман бары да халкълар сиздеги гьакъыллылыкъны, англавлукъну гёрежек. Олар, шо токъташдырывланы ва къанунланы эшитип, сизин гьакъыгъызда: «Озокъда, бу гьакъыллы ва англавлу зор уллу халкъ», – деп айтып юрюжек+. 7Биз Раббибизге, Аллагьыбызгъа, дуа этген чакъы, шончакъы Ол бизге ювукъ болажакъ. Оьзлеге аллагьлары ювукъ болгъан шолай зор уллу халкъ дагъы къайда бар экен+? 8Оьзлени шолай адилли токъташдырывлары ва къанунлары болгъан шолай зор уллу халкъ дагъы да къайда бар экен+?

9Тек гёзлеригиз гёргенлени унутуп, гёргенлеригиз де сиз сав чакъы юреклеригизден тайып къалмасын учун, сакъ болугъуз ва оьзюгюзге тергев бере туруп юрюгюз. Шоланы гьакъында авлетлеригизге, оланы да авлетлерине хабарлагъыз+. 10Гьорипде Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында токътагъан гюнню унутмагъыз. Шо заман Ол магъа булай айтды: «Алдыма халкъны жый. Бу дюньяда яшайгъан заманны ичинде олар Магъа абур этме уьйренсин учун ва шогъар авлетлерин де уьйретсин учун, Мен олагъа Оьзюмню каламымны билдирейим»+. 11Сиз тавну этегине ювукъда токътадыгъыз. Шо тавну ялын къуршап алгъан эди. Къара булутлар ва тун къарангылыкъ тавну къуршап алгъан эди+. 12Шо заман Раббибиз сизин булан ялынны ичинден таба сёйледи. Сиз сёзлени эшите эдигиз, тек келпетин гёрмей эдигиз – янгыз аваз эшитиле эди. 13Раббибиз, Оьзюню он буйругъун билдирип, сизин булан разилешив бегетди. Ол сизге шолагъа гёре юрюмекни буюрду ва шо буйрукъланы эки таш такътагъа язып берди+.

14Шо заман Раббибиз магъа сизин токъташдырывлагъа ва къанунлагъа уьйретме буюрду. Ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюме герексиз.

Ялгъан аллагьлар гери урула

15Раббибиз Гьорипни къырыйында ялынны ичинден таба сизин булан сёйлейген гюн сиз бир келпетни де гёрмедигиз. Гьасили, оьзюгюзге бакъгъан якъда сакъ болугъуз. 16-18Пасат ёлгъа тюшмегиз ва оьзюгюзге ялгъан аллагьны, эргишини неде къатынгишини, ерни уьстюнде юрюйген гьайванны неде кёклерде учагъан къушну, ерде сюйкелеген гьайванны неде сувдагъы балыкъны нечик буса да суратлайгъан келпетлерин этмегиз+. 19Кёклеге къарап, гюнню, айны ва юлдузланы – кёклердеги асгерни гёргенде, дамагьланып къалмагъыз: Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, кёкню тюбюнде бары да халкълагъа берген затгъа сужда къылмагъыз ва къуллукъ этмегиз+. 20Сизин айтсакъ – сиз, гьали йимик, Оьзюню халкъы гьисапда къалып турсун учун, Раббибиз сизин темир иритеген кёрюкден – Мисриден чыгъарды+.

21Раббибиз сиз саялы магъа къазапланды, мен Урдунну ари ягъына чыкъмажагъымны ва берекетли топуракъгъа гирмежегимни айтды. Шо топуракъны Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге бере+. 22Мен шу топуракъда оьлежекмен. Мен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъман. Сиз буса чыгъажакъсыз ва берекетли топуракъгъа ес болажакъсыз. 23Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, булангъы разилешивню унутмагъыз, сакъ болугъуз. Шо разилешивню Ол сизин булан бегетди. Оьзюгюз учун бир къалипде де ялгъан аллагь яратмагъыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге ялгъан аллагь этмекни гери урду. 24Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз – ютагъан ялындыр, Ол – гюнчюлюк этеген Аллагьдыр+.

25Сизин яшларыгъыз болажакъ, олардан да яшлар туважакъ. Сиз бу дюньяда узакъ заман яшажакъсыз. Тек сонг сиз, пасат ёлгъа тюшюп ва нечик буса да бир ялгъан аллагь этип, Раббигизни, Аллагьыгъызны, гёз алдында яман иш этип, Ону къазапландырсагъыз, 26бугюн мен сизге къаршы шагьатлар гьисапда кёкню ва ерни чакъыражакъман. Урдундан таба чыгъып, сиз ес болма къарайгъан топуракъда бираздан къырылажакъсыз. Сиз шонда узакъ яшамажакъсыз ва оьлтюрюлежексиз+. 27Раббибиз сизин оьзге халкъланы арасында чачып къояжакъ. Ол сизин оьзлени янына къувалагъан халкъланы арасында янгыз азыгъыз сав къалажакъсыз+. 28Сиз шонда инсанны къоллары булан агъачдан ва ташдан этилген, не гёрюп, не эшитип, не ашап болмайгъан, не ийис билмейген ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этежексиз+.

29Тек тап шонда сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, излеме башлажакъсыз. Эгер де къаныгъыз-жаныгъыз булан излесегиз, Ону табажакъсыз. 30Сизин къайгъы басгъанда ва уьстюгюзге бары да шу ишлер тюшгенде, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къайтажакъсыз ва Огъар тынглавлу болажакъсыз. 31Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз – рагьмулу Аллагь чы дагъы. Ол сизин янгыз къоймажакъ, оьлтюрмежек ва Оьзю аталарыгъыз булан ант этип бегетген разилешивюн унутмажакъ.

Раббибиз – биргине-бир Аллагьдыр

32Сенден кёп алда оьтген, Аллагь ер юзюнде инсанны яратгъан девюрлерден ахтарып къара. Кёклени тюбюнде къайда буса да бир ерде шо зор ишге ошап дагъы бир иш сама болгъанмы экен, къачан буса да шогъар ошагъан ишни гьакъында эшитгенлер бармы экен+? 33Ялынны ичинден таба сёйлейген Аллагьны тавушун да эшитип, сав къалгъан сиздей гьеч дагъы халкъ бармы экен+? 34Раббигиз, Аллагьыгъыз, сынавлар, муъжизатлар, гьайранлыкълар, узатылгъан къуватлы къолу, зор уллу ва бек къоркъунчлу игитликлери булан, Мисриде оьзге халкъны гьакимлигинден къутгъарып, азат этип, сизин Оьзюне халкъ этип алды. Къайсы буса да бир аллагь, шолай барып, башгъа халкъны арасындан оьзюне халкъ этип алма къарагъанмы экен?

35Сизге Раббибиз Аллагь экенни, Ондан къайры дагъы аллагь ёкъ экенни билмеклик аян этилди+. 36Сизге насигьат этмек учун, Раббибиз кёкден таба сизге Оьзюню тавушун эшитдирди. Ерде Ол сизге Оьзюню зор ялынын гёрсетди, сиз де ялынны ичинден Ону сёзлерин эшитдигиз+. 37Раббибиз сизин аталарыгъызны сюйдю, аталарыгъыздан сонг оланы наслуларын танглады. Оьзюню зор къудраты булан Ол сизин Мисриден чыгъарды. 38Раббибиз, кёп санавлу ва гючлю халкъланы сизин яныгъыздан къувалап, оланы топурагъын сизге есликге бермек учун, шолай этди. Бугюнлердеги гьал шолай.

39Гьали энни Раббибиз оьрдеги кёкде ва тюпдеги ерде Аллагь экенни ва дагъы аллагь ёкъну билип, даимге эсигизде сакълап къоюгъуз+. 40Ону токъташдырывларын ва буйрукъларын кютюгюз. Оьзюгюз де, авлетлеригиз де эсен-аман къалсын учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге даимге береген топуракъда сиз узакъ яшап къалсын деп, мен сизге Ону шо токъташдырывларын ва буйрукъларын беремен.

Къачып яшынагъан шагьарлар

(Сан 35:6-34; Такр 19:1-14; Нун 20:1-9 )

41•Сонг Муса Урдунну гюнтувушунда ерлешген уьч шагьарны айыра. 42Бир адамны билмей, огъар оьч болмай оьлтюрген гьар ким шо шагьарлагъа къачып яшынып бола болгъан. Шо адам, шо шагьарланы бирисине къачып яшынып, оьзюн къутгъарып бола болгъан. 43Муна шо шагьарлар: раубимлилер учун дангыл бийикликдеги Бесер, гатлылар учун Гилатдагъы Рамут, манассалылар учун Башандагъы Гулан.

Къанунгъа гиришив

44Муна исрайыллылагъа Муса айтгъан Къанун. 45Муна исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Муса олагъа берген буйрукълар, токъташдырывлар ва къанунлар. 46Мисриден чыкъгъанда, исрайыллылар Урдунну гюнтувушунда ерлешген Бет-Паурну къырыйындагъы къолда, амурлуланы пачасы Сигьунну топурагъында болгъан. Ол Гьашбунда гьакимлик этген болгъан. Сигьун Мисриден чыкъгъан Мусадан ва исрайыллылардан тюп гелген болгъан. 47Исрайыллылар Урдундан гюнтувушдагъы Сигьун пачаны ва Башанны пачасы Угну топуракъларына ес бола+. 48Шо топуракълар Арнун къолну ягъасындагъы Аруырдан башлап Сирион (демек Гьармун) тавгъа ерли узатыла болгъан+. 49Шо топуракълагъа Урдунну гюнтувушундагъы Пасганы бетлерини тюбюндеги Арап денгизге ерли узатылгъан бютюн Урдун къол гире болгъан+.

5

5^1•Муса, бары да исрайыллыланы да жыйып, булай дей:

– Исрайыллылар, мен сизге бугюн билдиреген токъташдырывлагъа ва къанунлагъа тынглагъыз. Шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюмек учун, шоланы уьйренигиз, аяп сакълагъыз. 2Раббибиз, Аллагьыбыз, Гьорипни къырыйында бизин булан разилешив бегетди. 3Раббибиз шо разилешивню янгыз аталарыбыз булан бегетип къоймады, бизин, бары да бугюн мунда яшайгъанлар, булан да бегетди. 4Раббибиз тавда сизин булан ялынны ичинден бетге-бет сёйледи+. 5(Сизге Раббибизни каламын билдирмек учун, мен шо заман Раббибизни ва сизин арагъызда токътагъан эдим, неге тюгюл сиз, ялындан къоркъуп, тавгъа минмей эдигиз.) Ол булай айтды:+

Он буйрукъ

(Чыгъ 20:1-17)

6«Мен – Раббингмен, сени Мисриден, къулчулукъну топурагъындан чыгъаргъан Аллагьынгман+.

7Сени Менден оьзге аллагьларынг болмасын+.

8Оьзюнге ялгъан аллагь этме – не оьрдеги кёклерде, не тюпдеги ерде, не топуракъдан тюпдеги сувларда бир затны суратын да этме+. 9Шолагъа сужда къылма ва къуллукъ этме. Мен чи, Раббинг, сени Аллагьынг – гюнчюлюк этеген, Мени гёрюп ярамайгъанланы авлетлерин уьчюнчю ва дёртюнчю наслугъа ерли такъсырлайгъан,+
10тек Мени сюегенлени ва Мени буйрукъларымны кютегенлени минглер булангъы наслуларына ерли рагьму гёрсетеген Аллагьман+.

11Раббингни, сени Аллагьынгны, атын негьакъ айтып айланма, неге тюгюл Раббинг Оьзюню атын негьакъ айтып айланагъан биревню де такъсырламай къоймажакъ+.

12Сонгугюнню унутма ва сагъа Раббинг, сени Аллагьынг, буюргъан кюйде, шо гюнню сыйлы кюйде сакълап тур+. 13Алты гюн загьмат тёк ва оьзюнгню бары да ишингни этип тур. 14Тек еттинчи гюн – Раббингни, сени Аллагьынгны, сонгугюню. Къуллукъчуларыгъыз да, къаравашларыгъыз да сизин йимик ял алып болсун учун, шо гюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къуллукъчунг, не къаравашынг, не оьгюзлеринг, не эшеклеринг, не оьзге гьайван-малыгъынг, не сени шагьарларынгдагъы гелгинчи адам бир ишни де этмесин. 15Сиз Мисриде къул болгъаныгъызны ва Раббигиз Аллагьыгъыз, сизин шондан Оьзюню къудратлы къолу булан чыгъаргъанны унутмагъыз. Шо саялы Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге сонгугюн булан байлавлу адатланы кютме буюрду.

16Сагъа Раббинг, Аллагьынг, буюргъан кюйде, ата-ананга абур эт. Шо заман сен Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда узакъ ва аманлыкъда яшап къалажакъсан+.

17Оьлтюрме+.

18Эр-къатынны арасында болма тарыкъ аминликни бузма+.

19Урлама+.

20Оьзгеге къаршы ялгъан шагьатлыкъ этме+.

21Ювугъунгну къатынына гёзюнгню сатма. Ювугъунгну уьюне неде топурагъына, ону къуллукъчусуна неде къаравашына, оьгюзюне неде эшегине, гьасили, ювугъунгнуки болгъан бир затгъа да гёзюнгню сатма»+.

Халкъ къайтаргъан жавап

(Чыгъ 20:18-21)

22Бу буйрукъланы Раббибиз бизин жамиятгъа шонда, тавда, ялынны, булутну, тун къарангылыкъны ичинден Оьзюню гючлю авазы булан билдирди. Ол дагъы бир зат да къошмады. Сонг Ол, шо буйрукъланы эки таш такътагъа да язып, магъа берди+.

23Сиз къарангылыкъны ичинден авазны эшитгенде, тав буса гючлю яллайгъанда, къавумларыгъызны башчылары ва тамазалары, мени яныма гелип, 24булай деди: «Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге Оьзюню макътавлугъун ва зорлугъун гёрсетди. Биз Ону ялынны ичинден авазын эшитдик. Бугюн биз гьатта Аллагь инсан булан сёйлей буса да, ол сав къалма болагъанын гёрдюк. 25Гьали энни биз оьлюп къалайыкъмы дагъы? Эгер де энниден сонг да биз Раббибизни, Аллагьыбызны, авазын эшитип турсакъ, шо зор уллу ялын бизин ютуп къояжакъ ва биз оьлюп къалажакъбыз+. 26Ялынны ичинден сёйлейген жанлы Аллагьны авазын къачан буса да эшитип, биздей сав къалгъан инсан бармы экен? 27Барып, Раббибиз, Аллагьыбыз, не айтагъанына тынглап къара. Сонг Раббибиз, Аллагьыбыз, сагъа айтгъанны бизге хабарларсан. Биз буса, тынглап, кютербиз»+.

28Сиз мени булан сёйлейгенде, Раббибиз сизин эшитди ва магъа булай айтды: «Мен шо адамлар сагъа не айтагъанны эшитдим. Олар айтгъан бары да зат яхшы+. 29Эгер де олар оьзлени юреклерин гьар заманда да Менден къоркъма, Мени буйрукъларымны кютме талпындыра болгъан эди буса, олар да, оланы авлетлери де аманлыкъда къалажакъ эди!

30Барып, олар чатырларына къайтсын деп айт. 31Тек оьзюнг Мени янымда къал, сагъа бары да буйрукъларымны, токъташдырывларымны ва къанунларымны берейим. Сен адамланы Мен олагъа есликге береген топуракъда шо буйрукълагъа, токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюме уьйретме герексен».

32Къарагъыз чы, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге буюргъанны кютюгюз, не онггъа, не солгъа тайышмагъыз+. 33Гьар заман Раббигиз, Аллагьыгъыз, буюргъан ёл булан юрюгюз. Шо заман сиз ес болгъан топуракъда онгуп-оьсюп, узакъ яшап къалажакъсыз+.

6

Аллагьны сюймеклик булан байлавлу буйрукъ

61-2Муна Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, буйрукълары, токъташдырывлары ва къанунлары. Ес болмакъ учун сиз аякъ баса турагъан топуракъда Ол магъа сизин шоланы барын да кютме уьйретсин деп буюрду. Дагъы да оьзюгюз сав чакъы сиз, авлетлеригиз, авлетлеригизни авлетлери Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъсун учун, Ону мен сизге етишдире турагъан токъташдырывларын ва буйрукъларын кютсюн учун ва оьмюрюгюз узакъ болсун учун да буюрду. 3Исрайыллылар! Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге ваъда да этген кюйде, бютюн яшавугъуз эсен-аман болсун учун, оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъда халкъыгъыз артсын учун, айтылгъан буйрукълагъа тынглап ва шоланы къатты кюйде кютюп юрюгюз+.

4Исрайыллылар, тынглагъыз! Раббибиз, бизин Аллагьыбыз – янгыз бир Аллагьдыр+. 5Раббигизни, Аллагьыгъызны, бютюн юрегигиз, бютюн жаныгъыз ва бютюн къаныгъыз булан сююгюз+. 6Бугюн мен сизге бере турагъан буйрукълар юреклеригизде болма тарыкъ. 7Шоланы авлетлеригизни юреклерине де салыгъыз. Уьйде олтургъанда да, ёлда барагъанда да, ятагъанда да, турагъанда да, шо гьакъда айтып туругъуз+. 8Шоланы къолларыгъызгъа бегитигиз, мангалайларыгъызгъа байлагъыз – шо сизин учун бир эсге салыв болуп токътажакъ+. 9Шоланы эшиклеригизни энегелерине ва уьйлеригизни къапуларына язып салыгъыз+.

10Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин аталарыгъыз Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа берме деп ант этген топуракъгъа гелтирежек. Шонда сиз къурмагъан уллу ва чечекленип турагъан шагьарлар, сиз жыймагъан гьар тюрлю малдан толгъан уьйлер, 11сиз къазмагъан къуюлар, сиз орнатмагъан юзюмлюклер ва зайтун терекли бавлар бар. Шо топуракъда сиз ашап-тоюп туражакъсыз! 12Вёрегиз, сизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Раббигизни унутардан сакъ болугъуз.

13Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъугъуз, янгыз Огъар къуллукъ этигиз ва Ону атын тутуп ант этигиз+. 14Оьзге аллагьланы, айланагъыздагъы халкъланы аллагьларыны, артына тюшмегиз. 15Раббигиз, Аллагьыгъыз, оьзюгюз булан турагъан Аллагьыгъыз – гюнчюлюк этеген Аллагь чы, Ону къазапланыву сизге къаршы янып гетежек чи ва Ол сизин ер юзюнден ёкъ этип къояжакъ чы+. 16Сиз Массада этгенигиз йимик, Раббигизни, Аллагьыгъызны, сынап къарамагъыз+. 17Раббигизни, Аллагьыгъызны, сизге берген буйрукъларын ва токъташдырывларын токътавсуз кютюп туругъуз. 18Бютюн яшавугъуз эсен-аман болсун учун, сиз, Раббигиз аталарыгъызгъа берме деп ант этген берекетли топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп болсун учун, Ону гёзюне тюз ва арив гёрюнеген ишлени этигиз. 19Оьзю де айтгъан кюйде, Раббигиз алдыгъыз булан сизин бары да душманларыгъызны къувалап тайдыражакъ+.

20Гележекде, уланларыгъыз сизге: «Раббибиз, Аллагьыбыз, сизге кютмек учун берген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къанунланы маънасы недир?» – деп сорагъанда,+
21олагъа булай жавап беригиз: «Биз Мисриде пиръавунну къуллары эдик, тек Раббибиз бизин Оьзюню къудратлы къолу булан чыгъарды+. 22Раббибиз гёз алдыбызда Мисриге, пиръавунгъа ва ону уьюндегилени барысына да зор уллу, къоркъунчлу муъжизатлар ва гьайранлыкълар гёрсетди+. 23Тек Раббибиз бизин шондан Оьзю аталарыбызгъа ант этип ваъда этген топуракъны бизге бермек учун чыгъарды. 24Бизин ишлерибиз гьар заманда да уьстюнлю болсун учун ва бугюнлерде йимик биз яшавубузну сакълап болсун учун, Раббибиз бизге бары да шо токъташдырывланы кютме ва Оьзюнден, Аллагьыбыздан, къоркъма буюрду. 25Эгер де, Раббибиз бизге буюргъан кюйде, биз Ону, Аллагьыбызны, алдында бары да къанунланы къатты кюйде кютюп турсакъ, шо бизин муъминлигибиз болажакъ»+.

7

Душман халкълар къувалана

(Чыгъ 34:11-16)

7^1Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз ес болмакъ учун барагъан топуракъгъа сизин гийиргенде ва сизден эсе кёп санавлу халкъланы – гьетлилени, гиргашлыланы, амурлуланы, канъанлыланы, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы – сизден эсе кёп ва гючлю етти халкъны шо топуракъдан къувалагъанда,+
2Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы къолугъузгъа бергенде, сиз оланы янчып, къырып битдирме герексиз. Олар булан бир разилешив де бегетмегиз ва олагъа гьеч бир языкъсынмагъыз+. 3Олар булан уьйленмегиз. Оланы уланларына къызларыгъызны бермегиз, оланы къызларын да уланларыгъызгъа къатын этип алмагъыз+. 4Олар, уланларыгъызны Менден уьркютюп, оьзге аллагьлагъа бакъдыражакъ. Раббигизни къазапланыву сизге къаршы янып гетежек ва сизин чалт дагъытажакъ+. 5Муна сиз шо халкълагъа къаршы этме герек ишлер: оланы къурбан этеген ерлерин бузугъуз, сыйлы ташларын уватыгъыз, Ашераны багъаналарын гесип, оланы ялгъан аллагьларын отгъа ташлап яллатыгъыз+. 6Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз чы дагъы. Сиз Оьзюню халкъы, къыйматлы мюлкю болсун учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, ер юзюндеги бары да халкъланы арасындан сизин айырып алды+.

7Раббибиз башгъа халкълардан кёп деп сайламады сизин – сиз чи лап да аз санавлу халкъ эдигиз – 8сизин сюегени саялы ва Оьзю аталарыгъызгъа этген антында табылмакъ учун сайлады. Ол сизин къудратлы къолу булан чыгъарды ва къулчулукъну топурагъындан, Мисрини пачасы пиръавунну гьакимлигини тюбюнден сатып алды. 9Гьасили, билип къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз – Олдур Аллагь. Ол – амин. Эгер ким Раббибизни сюйсе ва Ону буйрукъларын кютсе, Ол минглер булангъы наслулагъа Оьзюню рагьмулу разилешивюн сакълайгъан Аллагьдыр+.

10Амма Оьзюн гёрюп ярамайгъанлагъа

Ол оьлюм гелтирежек.

Оьзюн гёрюп ярамайгъанлагъа
чалтлыкъда тийишлисин бережек+.

11Гьасили, мен бугюн сизге береген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къанунланы кютюгюз.

Тынгламакъ булан байлавлу шабагьатлав

(Лев 26:1-13; Такр 28:1-14)

12Эгер де сиз шо къанунлагъа тергевлю болсагъыз ва шолагъа гёре къаныгъывлу кюйде юрюсегиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю аталарыгъызгъа ант этген кюйде, Оьзюню разилешивюн сакълажакъ ва сизге рагьмулу болажакъ+. 13Ол сизин сюежек, шабагьатлажакъ ва халкъыгъызны санавун артдыражакъ. Ол, сизге кёп авлетлер, топурагъыгъызда мол тюшюм – будай, янгы чагъыр, май берип, аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракълардагъы туварларыгъызда кёп бузав, сиривлеригизде кёп къозулар болдуруп шабагьатлажакъ. 14Сиз гьар къайсы халкъдан да артыкъ шабагьатланажакъсыз. Сизин арагъызда яш болмайгъан эренлеригиз ва къатынларыгъыз болмажакъ, гьайван-малыгъыз да балаларсыз къалмажакъ+. 15Раббибиз сизин гьар-бир аврувдан къоруп сакълажакъ. Мисрини халкъында сиз гёрген оьтесиз яман аврувланы Ол сизге къабундурмажакъ. Амма Ол шо аврувланы сизин гёрюп ярамайгъанлагъа къабундуражакъ+. 16Амма сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, къолугъузгъа берген бары да халкъланы къырма тарыкъ болажакъсыз. Шо халкълагъа языкъсынып янашмагъыз ва тузакъгъа тюшюп къалмас учун, оланы аллагьларына къуллукъ этмегиз+.

Ят халкълардан къоркъмай турмакъ булан байлавлу чакъырыв

17Сиз: «Шо халкълар бизден гючлю. Биз оланы къувалап болажакъбызмы?» – деп ойлашма боласыз. 18Олардан къоркъмагъыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, пиръавунгъа ва савлай Мисриге салгъан гьалны яхшы эсигизде сакълап къоюгъуз. 19Шо уллу сынавланы, муъжизатланы ва гьайранлыкъланы, Раббигиз, Аллагьыгъыз, узатылгъан къудратлы къолу булан сизин чыгъаргъанны оьзюгюз гёрдюгюз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз буссагьат оьзлерден къоркъуп турагъан бары да халкълагъа шо гьалны салажакъ+. 20Ондан къайры да, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизден яшынып сав къалгъанлар гьатта къырылып битгенче, олагъа телижибинлени йиберип туражакъ+. 21Олардан къоркъмагъыз, неге тюгюл Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин буландыр, Ол зор уллу ва къоркъув сингдиреген Аллагьдыр. 22Раббигиз, Аллагьыгъыз, аста-аста сизден оьзге халкъланы къувалап тайдыражакъ. Тек сиз оланы барысын да гьазир къырып битдирмегиз, ёгъесе айланагъыз къыр жанлагъа толуп къалажакъ+. 23Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы сизин къолугъузгъа бережек, къырылып битип къалгъанча, оланы абдыратып къояжакъ. 24Ол сизин къолугъузгъа пачаланы бережек, сиз кёклени тюбюнде олар булан байлавлу гьар-бир эсделикни ёкъ этежексиз. Сизге бирев де къаршы туруп болмажакъ, сиз оланы барысын да къырып битдирежексиз. 25Сиз оланы аллагьларыны суратларын отгъа ташлап яллатма тарыкъсыз. Оланы алтынына, гюмюшюне гёзюгюзню сатмагъыз ва оьзюгюзге алмагъыз, ёгъесе сиз тузакъгъа тюшюп къалажакъсыз. Раббигизни, Аллагьыгъызны, шолардан жиргенивю геле чи дагъы. 26Жиргенч затны уьйлеригизге гийирмегиз, ёгъесе, шо затланы йимик, сизин де дагъытмакъ учун айырып салажакъ. Шо затлардан жирген, ари тур, неге тюгюл шолар толу кюйде дагъытылма тарыкъ.

8

Раббибизни унутмай турмакъ булан байлавлу буйрукъ

8^1Раббибиз, аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп, яшап, дагъы да кёп санавлу болмакъ учун, сиз бугюн мен сизге береген гьар буйрукъну къастлы кюйде кютме герексиз. 2Сизин юреклеригизде не барны, сиз Оьзюню буйрукъларын кютежегин неде кютмежегин билмек учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин юваш эте ва сынай туруп, шо бютюн къыркъ йылны боюнда сизин дангылдан алып юрюп тургъанын унутмагъыз+. 3Раббибиз сизин ач этип юваш этди, сонг буса Ол сизин не оьзюгюз, не аталарыгъыз гёрмеген маннадан тойдурду. Раббибиз шону, инсан янгыз рызкъы булан тюгюл, Оьзюню авзундан чыгъагъан гьар сёз булан да яшайгъанын уьйретмек учун этди+. 4Шо къыркъ йылны узагъында сизин не опуракъларыгъыз тозулмады, не аякъларыгъыз шишмеди+. 5Атасы уланына нечик насигьат эте буса, Раббигиз де, Аллагьыгъыз да, сизге шолай насигьат этегенни унутмагъыз+. 6Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларын кютюгюз, Ону ёллары булан юрюгюз ва Огъар гьюрмет этигиз. 7Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин берекетли топуракъгъа гийире. Шонда кёп сувлу оьзенлер, кёллер, къолларда ва тавларда атып чыгъагъан булакълар бар+. 8Шонда будай, арпа, юзюм борлалар, инжир, нарлар, зайтун май ва бал бар. 9Шо топуракъда рызкъы уьзюлмежек ва сен бир затгъа да харлы болмажакъсан. Шонда темири булангъы ярлар бар ва шону тавларында ез чыгъа.

10Гьар гезик ашап тойгъан сонг, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге берген берекетли топуракъ учун Огъар макътав этигиз. 11Вёрегиз, Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутмагъыз, Ону мен бугюн сизге береген буйрукъларын, къанунларын ва токъташдырывларын кютюгюз. 12Ёгъесе, сиз ашап тойгъанда, тизив уьйлер къуруп, шоларда ерлешгенде, 13сизин туварларыгъыз ва сиривлеригиз артгъанда, гюмюшюгюз, алтыныгъыз ва мюлкюгюз кёп болгъанда, 14юреклеригиз оьктем болажакъ ва сизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутажакъсыз+. 15Ол сизин зор уллу, оьтесиз яман дангылдан, къуругъан, сувсуз, агъулу йыланлары ва акъыраплары булангъы топуракъдан алып юрюдю. Ол сизге мармар ярдан сув берди[*]+. 16Сизин юваш этмек, сынамакъ учун ва ахырда да сизин бары да ишлеригиз тюзелсин учун, Ол сизге дангылда манна берди. Сизин аталарыгъыз шолай затны бир заманда да гёрмеген эди+. 17Ишлеригиз тюзелип йибергенде, сиз оьзюгюзню гьакъында: «Биз бу байлыкъгъа оьз къолларыбызны къудраты булан етишдик», – деп айтып болажакъсыз. 18Тек Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутмагъыз, неге тюгюл сизге байлыкъны береген Олдур. Шоллукъда, бугюнлерде гёрюп де турагъаныбыз йимик, Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню разилешивюн тасдыкълай. Шо разилешивге байлавлу болуп Ол аталарыгъызгъа ант этген эди.

19Эгер де сиз, къачан буса да бир заман Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутуп, башгъа аллагьланы артына тюшсегиз, шолагъа къуллукъ этсегиз ва сужда къылсагъыз – мен бугюн сизге къаршы шагьатлыкъ эте тураман – сиз, шексиз кюйде, къырылып битежексиз. 20Раббибиз алдыгъызда халкъланы къырып битдирди. Тап шо кюйде, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламагъаныгъыз саялы, сиз де къырылып битежексиз.

9

Топуракъ исрайыллылагъа тийишсиз савгъат гьисапда бериле

9^1Исрайыллылар, тынглагъыз. Гьали сиз Урдунну ари ягъындагъы халкъланы топурагъына ес болмакъ учун гире турасыз. Сиз шондан кёп ва гючлю, кёклеге етишеген барулары булангъы уллу шагьарлары булангъы халкъланы къувалажакъсыз. 2Шондагъы адамлар гючлю ва бийик, олар Гьанакъны наслулары! Сиз оланы гьакъында билесиз ва: «Гьанакъны наслуларыны алдында ким токътап бола?» – деп айтагъанны эшитгенсиз+. 3Тек билип къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз, ютуп турагъан ялынгъа ошап, сизин алдыгъыз булан юрюжек. Ол шо халкъланы сизге бойсындыражакъ. Сиз буса, Раббибиз де сизге ваъда этген кюйде, оланы къувалажакъсыз ва дагъытажакъсыз+.

4Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы сизин яныгъыздан къувалагъанда: «Биз шу топуракъгъа ес болсун деп, Раббибиз бизин шунда муъминлигибиз саялы гелтирди», – деп айтмагъыз. Шолай тюгюл, Раббибиз шо халкъланы сизин яныгъыздан къылыкъсызлыгъы саялы къувалама тура+. 5Сиз оланы топуракъларына муъминлигигизни ва юреклеригизни тазалыгъыны себебинден ес болма бармайсыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, шо халкъланы сизин яныгъыздан къылыкъсызлыгъы саялы къувалажакъ. Ол аталарыгъыз Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа этген антын кютмек учун шолай этежек+. 6Гьасили, англап къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шо берекетли топуракъгъа муъминлигигиз саялы ес этмей, сиз чи дагъы къайпанмайгъан халкъсыз+.

Алтын бузав

(Чыгъ 32:1-35)

7Дангылда Раббигизни, Аллагьыгъызны, оьзюгюзге къаршы къазапландыргъаныгъызны бир заманда да унутмай, эсигизде сакълап туругъуз. Мисриден чыкъгъан гюнден тутуп, шунда гелип къалгъанча, сиз Раббигизге къаршы баш гётерип турдугъуз. 8Гьорипни ягъында сиз Раббигизни шолай къазапландырдыгъыз чы, Ол гьатта сизин къырып битдирме де къабул эди+. 9Мен тавгъа таш такъталаны – Раббигиз сизин булан бегетген разилешив язылгъан таш такъталаны алмакъ учун мингенде, тавда къыркъ гече, къыркъ гюн турдум. Мен не аш ашамадым, не сув ичмедим+. 10Раббибиз магъа эки таш такъта берди, шолагъа Ону бармагъы булан къазылып язылгъан эди. Шо такъталарда бютюн жамиятны жыйыны юрюлген гюн Раббибиз тавда ялынны ичинден сизге билдирген бары да буйрукълар бар эди+. 11Къыркъ гече, къыркъ гюнден сонг Раббибиз магъа таш такъталаны – разилешивню такъталарын берди. 12Раббибиз магъа булай айтды: «Тезликде тюш, неге тюгюл сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг пасат ёлгъа тюшдю. Олар Мен оьзлеге юрюме буюргъан ёлдан тайышды ва къуюп оьзлеге ялгъан аллагь этди»+.

13Раббибиз магъа булай айтды: «Мен шо халкъны гёрдюм, шо халкъ, гертиден де, къайпанмай! 14Гьали энни Мени токътатма къарама. Мен оланы къырып битдирежекмен ва оланы атын кёклени тюбюнден бузуп тайдыражакъман»+.

15Мен, бурулуп йиберип, ялын къуршап алгъан тавдан тюшдюм. Къолумда разилешивню эки таш такътасы бар эди. 16Мен къарап, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къаршы гюнагь иш этгенигизни гёрдюм. Сиз къуюп, оьзюгюзге бузавну келпетиндеги ялгъан аллагь этдигиз. Сиз Раббибиз сизге гёрсетген ёлдан тез тайышдыгъыз. 17Мен таш такъталаны алып ташладым, шолар гёз алдыгъызда сынып гесек-гесек болду.

18Сонг мен янгыдан Раббибизни алдында узатылып ятдым ва шо кююмде къыркъ гече, къыркъ гюн турдум. Сиз, Раббибизни гёз алдында яманлыкъ этип, Ону къазапландырып, этген гюнагьыгъыз саялы мен не аш ашамадым, не сув ичмедим+. 19Мен Раббибизни къазапланажагъындан ва бек ачувланажагъындан къоркъа эдим, неге тюгюл Ол сизге шолай къазаплана эди чи, гьатта сизин къырып битдирме къабул эди. Тек Раббибиз магъа бу гезик де тынглады. 20Раббибиз Гьарунгъа да шолай къазапланды чы, гьатта ону да оьлтюрме къабул эди. Тек мен Гьарун саялы да дуа этдим. 21Сиз этген гюнагь затны – бузавну буса мен, алып йиберип, отгъа салып иритдим, шону уватып, хумдай этип, тавдан агъагъан ташгъынгъа атдым+.

22Дагъы да сиз Раббибизни Табьирада, Массада ва Къабрут-Гьаттаавада къазапландырдыгъыз+.

23Раббибиз сизин Къадиш-Барниадан йиберегенде, Ол булай айтды: «Гётерилигиз ва Мен сизге берген топуракъны елегиз». Тек сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйругъуна къаршы баш гётердигиз. Сиз Огъар инанмадыгъыз ва тынгламадыгъыз+. 24Мен сизин таныгъанлы, сиз Раббибизге къаршы башгётеривчюлер болуп турдугъуз.

25Къыркъ гече, къыркъ гюн мен Раббибизни алдында узатылып ятып турдум, неге тюгюл Ол сизин къырып битдирежегин айтгъан эди. 26Раббибизге дуа эте туруп, Мен булай айтдым: «Есим Аллагь, Оьзюнгню зор гьакимлигинг булан къутгъаргъан, къудратлы къолунг булан Мисриден чыгъаргъан халкъынгны, мюлкюнгню дагъытма+. 27Къулларынг Ибрагьимни, Исгьакъны ва Якъубну эсге ал. Бу халкъны къайпанмайгъанлыгъына, ону къылыкъсызлыгъына ва гюнагьына къарама. 28Ёгъесе, сен бизин оьзюнден чыгъаргъан уьлкеде: „Раббиси оланы дангылда оьлтюрмек учун, оланы гёрюп ярамайгъаны саялы чыгъарды, неге тюгюл оланы ваъда этген топуракъгъа гелтирип болмады“, – деп айтажакъ+. 29Тек олар чы Сени варислигинг, Сени халкъынг, Сен оьзлени зор къудратынг ва узатылгъан къолунг булан чыгъаргъан халкъынг».

10

Янгы таш такъталар

(Чыгъ 34:1-9)

10^1•Шо заман Раббибиз магъа булай айтды: «Алдагъыларына ошатып, эки таш такъта чабып онгар ва тавгъа, Мени яныма гётерил. Дагъы да агъачдан сандыкъ эт+. 2Таш такъталагъа сен сындыргъан башлапгъы такъталагъа язылгъан сёзлени язып бережекмен. Сонг сен шоланы сандыкъгъа саларсан»+.

3Мен эчкимююз терекни агъачындан алдагъыларына ошатып сандыкъ этдим ва шоланы къолума да алып тавгъа миндим+. 4Алдагъыларына йимик, Раббибиз шо такъталагъа он буйругъун язды. Ол шо буйрукъланы сизге тавда ялынны ичинден, жыйын юрюлген гюн билдирген эди. Раббибиз такъталаны магъа берди+. 5Сонг мен тавдан тюшюп къайтдым ва такъталаны магъа Раббибиз буюргъан кюйде этген сандыкъны ичине салдым. Таш такъталар буссагьатда да шонда+.

Гьарунну оьлюмю ва левилилени къуллукъ этивю

6(Исрайыллылар Берот-Бене-Яаканлыланы къуюларындан Мусирутгъа тербене. Гьарун шонда оьле ва гёмюле. Гьарунну дин къуллугъу ону уланы Алиазаргъа варислик этилип бериле+. 7Исрайыллылар шондан Гудгудагъа, сонг оьзенлери кёп топуракъгъа – Ютбатагъа сапар чыгъа+. 8Шо заман Раббибиз Левини къавумун айыра. Олар Раббибизни разилешив сандыгъын алып юрюме, Ону алдында токътама, Огъар къуллукъ этме ва Ону атын тутуп шабагьатлама тарыкъ болгъан. Левилилер гьали болгъунча да шолай этип тура+. 9Муна шо себепден левили къавумгъа оьзлени къардашларыны арасында пай ва уьлюш тиймеген. Раббигиз, Аллагьыгъыз да, огъар айтгъан кюйде, ону варислиги – Раббибиздир.)+

10Биринчи гезик йимик, мен тавда къыркъ гече, къыркъ гюн къалдым. Раббибиз магъа бирдагъы керен тынглады. Ол сизин къырып битдирме сюйдю+. 11«Бар, – деп айтды магъа Раббибиз, – халкъны башына тюшюп юрю. Олар Мен аталарына берме деп ант этген топуракъгъа гирип ес болсун»+.

Раббибизден къоркъмакълыкъ булан байлавлу буйрукъ

12Гьасили, исрайыллылар, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизден нени талап эте? Сиз янгыз Оьзюнден къоркъмакълыкъны, Оьзюню ёллары булан юрюмекликни, Оьзюн сюймекликни, къаныгъыз-жаныгъыз булан Оьзюне къуллукъ этмекликни,+
13оьзюгюзге яхшы болсун учун, мен сизге бугюн бере турагъан Ону буйрукъларын ва токъташдырывларын кютмекликни талап эте+.

14Бютюнлей кёклер, ер юзю ва шондагъы бары да зат Раббигизникидир, Аллагьыгъызныкидир+. 15Нечик де, Раббибиз аталарыгъызны сюймекликни арив гёрдю ва бары да халкъланы арасындан сизин – аталарыгъызны наслуларын сайлады. Бугюнгю гьал шолай+. 16Юреклеригиз юваш болсун ва дагъы хыр тутуп турмагъыз+. 17Раббигиз, Аллагьыгъыз – аллагьланы да Аллагьы чы, еслени де Еси чи, зор, къудратлы, къоркъунчлу, адилли ва урушбат алмайгъан Аллагь чы+. 18Ол етимлени, тул къатынланы якълай, гелгинчилени сюе, оланы ашата, гийиндире+. 19Сиз де гелгинчилени сюйме герексиз, неге тюгюл Мисриде сиз де гелгинчилер эдигиз чи+. 20Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъугъуз, Огъар къуллукъ этигиз. Раббигизге амин болугъуз, Ону атын тутуп ант этигиз+. 21Раббигиз – сизин макътавлугъугъуздур. Ол – сизин учун зор уллу ва къоркъунчлу гьайранлыкълар этген Аллагьдыр. Сиз шоланы оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. 22Сизин Мисриге чыкъгъан аталарыгъызны санаву етмиш эди, гьали буса Раббигиз, Аллагьыгъыз, санавугъузну кёкдеги юлдузлардай артдырды+.

11

Аллагьны зор уллу ишлери

11^1Раббигизни, Аллагьыгъызны, сююгюз, даим Ону талапларын, токъташдырывларын ва буйрукъларын кютюгюз. 2-3Раббигизни зорлугъун, Ону узатылгъан къудратлы къолун, Ол Мисриде, Мисрини пачасы пиръавунгъа, ону бютюн уьлкесине этген муъжизатланы ва ишлени сиз оьзюгюз эсде сакълама тарыкъсыз. Булар барысы да сизин яшларыгъызгъа болмады чы дагъы. 4Раббигиз мисрилилени асгерине, оланы атларына, асгерлик атарбаларына этгенни, олар артыгъыздан чабып гелегенде, Раббибиз оланы Къызыл денгизни сувларында батдыргъанны, дагъытгъанны эсге алыгъыз. Бугюнлерде де гьал шо кюйде къалып тура+. 5Сиз дангылгъа гелгенче, авлетлеригиз шонда Раббигиз сизин учун этген ишлени гёрмеди+. 6Олар Раббигиз раубимли Алиапны уланлары Дасангъа ва Абирамгъа этгенни де гёрмеди. Шо заман топуракъ, Исрайылны халкъыны къап ортасында эки ачылып, оланы уьюндегилери, чатырлары ва бары да гьайван-малы да булан бирче ютуп къойду+. 7Раббигиз этген шо зор уллу ишлени оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз.

8-9Гьасили, гючлю болмакъ учун, сиз бара турагъан топуракъгъа гирип, шогъар ес болмакъ учун, Раббибиз аталарыгъызгъа ва оланы наслуларына берме деп ант этген топуракъда – сют булан бал агъагъан топуракъда узакъ яшамакъ учун, мен бугюн сизге береген буйрукъланы кютюгюз+. 10Сиз ес болмакъ учун бара турагъан топуракъ сиз гелген Мисрини топурагъына ошамай. Шонда сиз урлукъ чача эдигиз, бутларыгъызны кёмеклиги булан[*], бахчаны йимик, авлакъланы сугъара эдигиз. 11Тек ес болмакъ учун сиз аякъ баса турагъан топуракъ – кёкден явагъан янгурну ичеген тавланы ва къолланы топурагъы+. 12Шо – Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, гьайын этеген топуракъ. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, сав йылны боюнда шогъар къарагъан кююнде тура+.

13Эгер де сиз бугюн Мен сизге береген буйрукъланы мукъаятлы кютсегиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюйсегиз, Огъар къаныгъыз-жаныгъыз булан къуллукъ этсегиз,+
14сиз будай, янгы чагъыр ва май жыйып болсун деп, Мен топурагъыгъызгъа заманында янгурлар – гюзлюк ва язбашлыкъ янгурлар явдуруп туражакъман+. 15Мен авлакъларыгъызда гьайван-малыгъыз учун от болдуражакъман, сиз буса ашап, тоюп туражакъсыз+.

16Сакъ болугъуз, тюз ёлдан тайышып, оьзге аллагьлагъа бакъма ва къуллукъ этме дамагьланып къалмакъдан сакъ болугъуз. 17Шо заман Раббибизни къазапланыву сизге къаршы янып гетежек. Ол кёклени бегитежек, сонг янгур явмай ва топуракъ гелим бермей туражакъ. Узакъ къалмай сиз Раббибиз сизге береген берекетли топуракъда къырылып битежексиз+.

Гележек наслулагъа насигьат этмекни агьамиятлыгъы

18Мен айтгъан сёзлени юреклеригизде, оюгъузда сакълагъыз, шоланы къолларыгъызгъа бегитигиз, мангалайларыгъызгъа байлагъыз – шолар сизин учун бир эсге салыв болуп токътажакъ+. 19Мен айтгъан сёзлени авлетлеригизге уьйретигиз, уьйде олтургъанда да, ёлда юрюйгенде де, ятагъанда да, турагъанда да шоланы гьакъында сёйлегиз+. 20-21Раббибиз аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракъда сиз де, авлетлеригиз де ерни уьстюнде кёк бар чакъы яшасын учун, шо сёзлени оьзюгюзню уьйлеригизни эшиклерини энегелерине ва къапуларыгъызгъа языгъыз+.

22Эгер тюз юрюмек учун, мен сизге береген бары да буйрукъланы кютсегиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюйсегиз, Ону бары да ёллары булан юрюсегиз ва Огъар амин турсагъыз, 23шо заман Раббигиз бары да оьзге халкъланы сизин яныгъыздан къувалап тайдыражакъ, сиз де оьзюгюзден кёп санавлу ва гючлю халкъланы топурагъына ес болажакъсыз. 24Аягъыгъыз басылгъан гьар ер сизинки болажакъ: сизин топуракъ дангылдан тутуп Ливангъа ерли, Фират оьзенден тутуп Гюнбатыш денгизге ерли узатылажакъ+. 25Бирев де сизге къаршы туруп болмажакъ. Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю де сизге ваъда этген кюйде, къайдан юрюсегиз де, алдыгъыз булан бютюн топуракъгъа къоркъув ва гьарасат салып туражакъ+.

26Къарагъыз, мен бугюн сизге шабагьат да, налат да таклиф этемен:+
27эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен бугюн сизге береген буйрукъларына тынгласагъыз, сиз шабагьатланажакъсыз;+
28эгер де сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларына тынгламасагъыз, мен бугюн сизге гёрсетеген ёлдан тайышып, алда сиз танымагъан оьзге аллагьланы артына тюшсегиз, налатланажакъсыз+. 29Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин ес болмакъ учун барагъан топуракъгъа гийиргенде, шонда, Гаризим тавда шабагьатлы сёзлени, Гибал тавда буса налат сёзлени айтма тарыкъсыз+. 30Сиз шо тавлар Урдунну артында, гюнбатышгъа элтеген ёлда, Мураны эменлерини къырыйына, Гилгалны айланасындагъы Урдун къолда яшайгъан шо канъанлыланы топурагъына багъып ерлешгенни билесиз+. 31Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген топуракъгъа гирип ес болмакъ учун, Урдунну ари ягъына чыгъыгъыз. Сиз, шогъар ес болуп, шонда яшама башлагъанда, 32къарагъыз, мен бугюн сизге береген бары да токъташдырывланы ва буйрукъланы кютюгюз.

12

Дин къуллукъну кютмек учун биргине-бир къурбан этеген ер

12^1Муна Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге есликге берген топуракъда яшайгъан гьар гюн сиз къаныгъывлу кюйде кютме герек токъташдырывлар ва къанунлар.
2Сиз къувалайгъан халкълар бийик тавларда, тёбелерде ва гьар-бир салкъынлыкъ береген тереклени тюбюнде оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген ерлени бютюнлей дагъытыгъыз+. 3Оланы къурбан этеген ерлерин бузугъуз, сыйлы таш багъаналарын уватыгъыз ва Ашераны багъаналарын отгъа ташлап яллатыгъыз. Оланы ялгъан аллагьларын сындырып ташлагъыз ва шо ерлерде шолагъа байлавлу гьар-бир эсделикни тайдырыгъыз+.

4Сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, олар оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген кюйде къуллукъ этме герек тюгюлсюз. 5Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, Ол сизин бары да къавумларыгъызны арасында Оьзюню аты учун сайлагъан ерден сорама герексиз. Сиз шонда гелме герексиз+. 6Шо ерге бютюнлей яллатывларыгъызны, къурбанлыкъларыгъызны, ваъдагъа гёре багъышлангъан он пайдан бирер пайыгъызны, айрыча савгъатларыгъызны, гёнгюллю кюйде этилген къурбанлыкъларыгъызны ва тувар-сиривлеригизден башлап тувгъан балаларын гелтиригиз. 7Шонда, Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, сиз ва сизин уьягьлюлеригиз ашап, къолларыгъыз яратгъан бары да ишлерден сююнюп туражакъсыз. Неге тюгюл, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шабагьатлады+.

8Сиз бугюн мунда гьар ким оьзю тюз гёрген кюйде иш гёрме тюшмейсиз. 9Неге тюгюл, сиз оьзюнде рагьат яшажакъ топуракъгъа, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген ерге гьали де етишип битмегенсиз+. 10Тек сиз, Урдундан чыгъып, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъда ерлешежексиз. Сиз эсенликде-аманлыкъда яшап къалсын учун, Ол сизин айланагъыздагъы душманларыгъыздан парахатлыкъда къояжакъ.

11Шо заман сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ерге мен сизге буюргъан бары да затны гелтирме герексиз: бютюнлей яллатывларыгъызны, къурбанлыкъларыгъызны, он пайдан бирер пайыгъызны, айрыча савгъатларыгъызны, ваъдагъа гёре Раббибизге мюлкюгюзден багъышлангъан бары да инг тизив затларыгъызны+.

12Шонда сиз, уланларыгъыз ва къызларыгъыз, къулларыгъыз ва къаравашларыгъыз, сизин шагьарлардагъы оьзлени не ер пайы, не еслиги ёкъ левилилер Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында шатланып туругъуз+. 13Сакъ болугъуз, эсигизге тюшген ерде бютюнлей яллатып къурбанлар этип къоймагъыз. 14Шо къурбанланы Раббибиз янгыз сизин къавумларыгъызны арасында сайлагъан ерде этигиз ва шонда мени сизге этген бары да буйрукъларымны кютюгюз.

Этни ашамакъны гьакъында

15Буса да сизге, къайсы шагьарда да гьайван-мал союп, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге шабагьатлап берген этден сюйген чакъыны ашама ярай. Жайранны ва къубагийикни этин нечик ашай бусагъыз, сойгъан гьайван-малыгъызны этин де шолай ашама ярай. Этни къаркъарасы тазалангъанлагъа да, тазаланмагъанлагъа да ашама ярай. 16Тек сиз къанны ашгъа къолламагъыз. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къоюгъуз+. 17Сиз оьзюгюзню шагьарларыгъызда будайдан, янгы чагъырдан ва майдан ондан бир пайын, тувар-сиривлеригизден башлап тувгъан балаларын, гёнгюллю кюйде этилген къурбанлыкъланы, айрыча савгъатланы ва ваъдагъа гёре сиз багъышлагъан бары да затны ашама тарыкъ тюгюлсюз.

18Шуланы сиз – уланларыгъыз, къызларыгъыз, къулларыгъыз, къаравашларыгъыз ва сизин шагьарлардагъы левилилер – Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сайлагъан ерде ашама тарыкъсыз ва Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында къолларыгъыз булан этилген бары да ишлеге сююнме герексиз. 19Къарагъыз, оьзюгюзню топурагъыгъызда яшама башлагъанда, левилилени гери уруп къоймагъыз+.

20Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю де сизге ваъда этгени йимик, дазуларыгъызны генглешдиргенде, сиз эт аш сююп: «Эт ашайым гьали», – дегенде, шо заман сизге сюйген чакъы эт ашама яражакъ. 21Эгер де Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ер сизден кёп йыракъда буса, Раббибиз сизге берген тувар-сиривлеригиздеги гьайван-малыгъызны союп, мен сизге буюргъаным йимик, оьзюгюзню шагьарларыгъызда сюйген чакъыны ашама яражакъ. 22Шо эт жайранныки, къубагийикни буса да, ашагъыз. Шону къаркъарасы тазалангъанлагъа да, тазаланмагъанлагъа да ашама яражакъ.

Къанны ашгъа къолламакъ гери урула

23Тек къанны ашгъа къолламакъдан сакъ болугъуз, неге тюгюл къан – яшавдур, сизге яшавну этге къошуп ашама ярамай+. 24Сиз къанны ашгъа къолламагъыз. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къоюгъуз. 25Сиз де, сизден сонггъу авлетлеригиз де эсенликде-аманлыкъда къалсын учун, къанны ашгъа къолламагъыз. Неге тюгюл, къолламасагъыз, Раббигизни алдында тюз этген болажакъсыз.

26Тек багъышлангъан алатларыгъызны ва ваъдагъа гёре берме ваъда этген затларыгъызны да алып, Раббигиз сайлагъан ерге гелигиз. 27Бютюнлей яллатып этген къурбанлыкъларыгъызны – этни де, къанны да – Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этеген ерине гелтиригиз. Сизин къурбанлыкъларыгъызны къаны Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этеген ерини къырыйында тёгюлме герек, этни буса ашама яражакъ. 28Къарагъыз, сиз де, сизден сонггъу авлетлеригиз де даим эсенликде-аманлыкъда къалсын учун, мен сизге береген токъташдырывлагъа гёре юрюгюз, неге тюгюл, шолай этсегиз, Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында тюз этген болажакъсыз.

Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этив булан байлавлу буварыв

29Раббигиз, Аллагьыгъыз, алдыгъыз булан сиз оьзлени елеме ва къувалама айланагъан халкъланы дагъытажакъ. Тек сиз, оланы къувалап, оланы топурагъында ерлешгенде, 30алдыгъыз булан бары да къырылып битгенде, шо заман тузакъгъа тюшюп къалардан сакъ болугъуз. Олагъа оьзлени аллагьларыны гьакъында сорамагъыз ва: «Шо халкълар оьзлени аллагьларына нечик къуллукъ эте экен? Мен де тап шолай этип къарайым гьали», – деп айтып айланмагъыз+. 31Сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, олар оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген кюйде къуллукъ этме тюшмейсиз, неге тюгюл олар Раббибиз гёрюп ярамайгъан гьар тюрлю жиргенч ишлени этип юрюй. Олар гьатта оьзлени уланларын, къызларын аллагьларына къурбан гьисапда отгъа салып яллата+.

32Мен сизге буюргъан бары затны мукъаятлы кютюгюз. Шо ишлеге не бир затны да къошмагъыз, не тайдырмагъыз+.

13

13^1Эгер арагъызда ялгъан пайхаммар неде оьзюне муъжизатлы тюшлер гёрюнеген адам чыгъып, муъжизат неде гьайранлыкъ гёрсетсе, 2шо муъжизат неде гьайранлыкъ яшавгъа чыкъса ва ол: «Оьзге аллагьланы, сен танымагъан аллагьланы артына тюшейик ва олагъа къуллукъ этейик», – деп айтса,+
3сен шо пайхаммарны неде тюшлени чечеген адамны сёзлерине тынглама тарыкъ тюгюлсен. Сен Оьзюн жанынг-къанынг булан сюегенни билмек учун, Раббинг, Аллагьынг, сени шолай этип сынап къарай. 4Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, артына тюшме ва Огъар абур этме герексиз. Раббигизни буйрукъларын сакълагъыз ва Огъар тынглагъыз. Раббигизге къуллукъ этигиз ва Огъар амин туругъуз. 5Шо пайхаммарны неде оьзюне муъжизатлы тюшлер гёрюнеген адамны буса оьлтюрме тюше, неге тюгюл ол, сизин Мисриден чыгъарып, къулчулукъну топурагъындан азат этген Раббигизни, Аллагьыгъызны, ёлундан тайышма чакъыра эди. Ол Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге юрюме буюргъан ёлдан тайышдырма къарай эди. Оьзюнгню шо наслыкъдан тазала.+

6-7Эгер сени агъанг-ининг, уланынг, къызынг, аявлу къатынынг неде инг де ювукъ къурдашынг: «Оьзге аллагьлагъа къуллукъ этме барайыкъ» (не сен, не аталарынг танымагъан аллагьлагъа, айланагъызда, арекде неде ювукъда, дюньяны бир къырыйындан бириси къырыйына ерли), – деп айта туруп, яшыртгъын башынгны чырмаса 8огъар инанма ва тынглама. Ону аяма, къызгъанма ва яшырма+. 9Сен ону оьлтюрмей къойма. Биринчилей огъар сен таш атма тарыкъсан, сонг буса къалгъанлар атсын+. 10Оьлюп къалгъанча, ону ташгъа тут, неге тюгюл ол сени Мисриден чыгъарып, къулчулукъну топурагъындан азат этген Раббингни, Аллагьынгны, ёлундан тайышдырма къарай эди+. 11Шо заман бютюн Исрайыл шо гьакъда эшитежек ва къоркъажакъ. Шондан сонг арагъызда бирев де шолай яманлыкъны этмежек.

12-13Эгер сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге яшама изну береген шагьарланы биринде, шонда яшайгъанланы тюз ёлдан адашдырагъанлар арагъа чыгъып: «Барып, оьзге аллагьлагъа къуллукъ этейик» (сиз танымагъан аллагьлагъа), – деп айтагъанын эшитсегиз,+
14бары да затны мекенли кюйде сорап, тергеп ва ахтарып къарагъыз. Эгер де шо герти болуп чыкъса ва арагъызда шолай жиргенч иш этилгенни исбатлап болсагъыз, 15сиз шо шагьарда яшайгъанланы барысын да къылыч булан оьлтюрюгюз. Шо шагьардагъыланы бютюнлей къырып битдиригиз: халкъын да, гьайван-малын да. 16Шо шагьарны бары да байлыгъын майданны ортасына жыйып, бары да мал-матагьы булан, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, бютюнлей этилеген къурбан гьисапда, шогъар от салыгъыз. Шо шагьар даимге чёкген гьалында къалсын ва бир заманда да янгыдан къурулмасын. 17Раббибиз сизге Оьзюню янып турагъан къазапланывун бакъдырмасын учун, налатлангъан шо затлардан бириси де сизин къолугъузда къалмасын. Шо заман Раббибиз сизге рагьмусун гёрсетежек, сизге языкъсынажакъ ва Оьзю аталарыгъызгъа ант этгени йимик, сизин халкъны санавун артдыражакъ. 18Неге тюгюл, сиз Раббигизге, оьзюгюзню Аллагьыгъызгъа, тынглайсыз, Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын сакълайсыз ва Ону гёз алдында тюз иш гёресиз.

14

Таза ва нас рызкъы

(Лев 11:1-23)

14^1Сиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны уланларысыз. Оьлген адамгъа къайгъырывну белгиси гьисапда къаркъарагъызгъа яра салмагъыз ва мангалайыгъызны уьст янындагъы тюклеригизни къыркъмагъыз,+
2неге тюгюл сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз. Сиз Оьзюню асил мюлкю болсун деп, ер юзюндеги бары да халкъланы арасындан Раббигиз сизин сайлады+.

3•Бир жиргенч затны да ашама. 4Сагъа ашама ярайгъан гьайванлар булардыр: оьгюзлер, къойлар, эчкилер, 5къубагийиклер, жайранлар, къыр эчкилер, тав эчкилер, антилопалар ва тав къойлар. 6Сагъа гюйшейген ва туякъларында терен йырмачы булангъы къайсы гьайванны да ашама ярай. 7Тек гюйшейген гьайванлардан сагъа тюени, къоянны ва даманны ашама ярамай, неге тюгюл олар эки туякълы тюгюл. Сизин учун олар таза тюгюл. 8Донгуз буса, оьзю эки туякълы буса да, сизин учун таза тюгюл. Оланы ашамагъыз ва оланы оьлгенлерине тиймегиз.

9Сувда яшайгъан жанлардан сизге юзеген къанатлары ва акъчалары булангъыларын ашама ярай. 10Тек юзеген къанатлары ва акъчалары ёкъларын ашамагъыз, сизин учун олар таза тюгюл.

11Сизге къайсы таза къушну да ашама ярай. 12Тек къаракъушну, сакъаллы къыргъыйны, денгиз къыргъыйны, 13мыгъыйны, къарчыгъаны, тюйлюгенни бир тайпасын да, 14къаргъаны бир тайпасын да, 15ябалакъны, гечеги къарлыгъачны, балыкъкъушну, къыргъыйны бир тайпасын да, 16уьй кикимавну, ябалакъны, акъ кикимавну, 17дангыл ябалакъны, мурдар этни ашайгъан къыргъыйны, уллу денгиз бабишни, 18лакълакъкъушну, чылны бир тайпасын да, гюкюкню ва гечекъушну ашама ярамай.

19Учагъан бары да увакъ жан-жанывар сизин учун таза тюгюл – шоланы ашамагъыз. 20Тек сизге къайсы таза къушну да ашама ярай.

21Тек мурдар оьлген гьайванланы, къушланы ашамагъыз. Шоланы къайсы шагьарларыгъызда буса да яшайгъан ятлагъа беригиз неде сатыгъыз – олагъа ашама ярай. Сиз буса – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз.

Улакъны анасыны сютюне салып биширмегиз+.

Он пайдан бирер пай

22Авлакъларыгъыздан къайтарылагъан бары да гелимден он пайдан бир пайын айырыгъыз+. 23Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, гьюрмет этме уьйренмек учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, Ол Оьзюню аты учун сайлагъан ерде будайыгъыздан, яш чагъырыгъыздан, майыгъыздан ва тувар-сиривюгюзден башлап тувгъанларындан он пайдан бирер пайын ашагъыз. 24Эгер шо ер кёп йыракъда буса, сиз де – Раббигизни, Аллагьыгъызны, янындан шабагьатлагъанлар – он пайыгъыздан бирерни элтип болмай бусагъыз (Раббигиз Оьзюню аты учун сайлагъан ер кёп йыракъда экенге гёре), 25он пайыгъыздан бирерни гюмюшге алышдырыгъыз, оьзюгюз булан гюмюшню де алып, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сайлагъан ерге барыгъыз. 26Шо гюмюшге сюйген затыгъызны сатып алыгъыз: уллу ва гиччи гьайванны, чагъырны, бозаны ва оьзге сюйген затыгъызны. Сонг оьзюгюзню уьягьлюлеригиз де булан шонда Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде ашагъыз-ичигиз ва кеп чегигиз. 27Шагьарларыгъызда яшайгъан левилилени унутуп къоймагъыз, оланы оьзлени не ер пайы, не варислиги ёкъ чу дагъы+.

28-29Левилилер (оьзлени не ер пайы, не варислиги ёкъ), шагьарларыгъызда яшайгъан ятлар, етимлер ва тул къатынлар гелип ашап, тоюп болсун учун ва Раббигиз, Аллагьыгъыз, гьар-бир этеген ишигизни шабагьатласын учун, сиз уьч йылда бир, гьар къайсы гелимигизден де ондан бирер пайны айырып, оьзюгюзню шагьарларыгъызда тёшеп салыгъыз+.

15

Борчлар гечилеген йыл

15^1Сен етти йылда бир керен борчланы гечме герексен+. 2Шо булай этилме тюше: борчгъа берген гьар адам ювугъуна берген борчну гечсин. Ол оьзюню къурдашындан неде къардашындан борчну къайтармакъны талап этмесин, неге тюгюл Раббибизни борчлар гечилеген заманы билдирилди. 3Сен ят адамдан борчну къайтармакъны талап этме боласан, тек сагъа къардашынг борчлу болгъан бары затдан гечме герексен+. 4Сизин арагъызда ярлылар болмасын, неге тюгюл Раббинг, Аллагьынг, сагъа варислигинг гьисапда береген топуракъда сени чомарт кюйде шабагьатлажакъ. 5Ишлер шолай болажакъ, эгер де сен Раббинге, Аллагьынга, толу кюйде тынглавлу болсанг ва къаныгъывлу кюйде мен бугюн сагъа береген буйрукълагъа гёре юрюсенг, 6шо заман Раббинг, Аллагьынг, Оьзю де ваъда этгени йимик, сени шабагьатлажакъ, сен кёп халкълагъа борчгъа берип болажакъсан, тек оьзюнг биревден де борчгъа алмажакъсан. Сен кёп халкълагъа гьакимлик этежексен, тек шоланы бириси де сагъа гьакимлик этмежек+.

7Эгер сени къардашларынгдан бирлери Раббинг, Аллагьынг, сагъа берген топуракъдагъы къайсы буса да бир шагьарда ярлы болуп къалса, шо тарчыкълыкъгъа тюшген къардашынга бакъгъан якъда вагьши ва къызгъанч болма. 8Чомарт бол ва къардашынг не затгъа уьзюрю болса да, огъар кёп сююп борчгъа бер+. 9«Еттинчи йыл, борчлар гечилеген йыл, ювукъ болгъан», – деген намарт хыялны сакълардан ва шо себепден уьзюрю болгъан къардашынга ачувланардан, огъар борчгъа бермей къоймакъдан сакъ тур. Ёгъесе, ол сагъа къаршы Раббибизге ялбарар, сен де гюнагьлы болуп токътарсан. 10Огъар чомарт кюйде бер, шону да юрегингде ачув тутмай эт. Шо саялы Раббинг, Аллагьынг, сени бары да ишлерингде ва бары да оьз къолларынг булан этеген гьаракатынгда шабагьатлар чы дагъы. 11Бу топуракъда гьар заман ярлылар болуп туражакъ. Шо саялы мен сагъа оьзюнгню топурагъынгда къардашларынга, ярлылагъа, тарчыкълыкъгъа тюшгенлеге чомарт болма буйрукъ этемен+.

Къулланы азат этив

(Чыгъ 21:2-6)

12Эгер сени ягьуди къавумдашынг, эргиши болсун, къатынгиши болсун, сагъа къулчулукъгъа тюшюп, сени алдынгда алты йыл къуллукъ этсе, еттинчи йыл сен ону азат этме герексен+. 13Азат эте туруп, ону бош йиберме. 14Эчки-къойларынгдан, иннырынгдан, юзюм сыгъагъан ерингден огъар пай чыгъар. Огъар Раббинг, Аллагьынг, сагъа шабагьатлап берген затдан пай чыгъар. 15Оьзюнг Мисриде къул болгъанынгны, Раббинг, Аллагьынг, сени къулчулукъдан азат этгенни унутма. Шо саялы мен бугюн сагъа шолай буйрукъ этемен.

16Эгер къулунг сени, уьягьлюнгню сюегенлигини ва оьзюне сени янынгда яхшы экенлиги саялы: «Мен сени янынгдан гетме сюймеймен», – деп айтса, 17бизни алып, шону булан ону къулагъын эшикге тиреп салып теш. Шо заман ол сав оьмюрюне сени къулунг кюйде къалажакъ. Тап шо кюйде къаравашгъа да эт+.

18Къулунгну азат этсенг, оьзюнге зарал болар деп ойлашма. Гьакъгъа тутулуп ишлейген адамдан эсе ол сагъа алты йылны узагъында эки керен артыкъ пайда гелтирди чи дагъы. Раббинг, Аллагьынг, сени гьар не ишингде де шабагьатлажакъ.

Гьайван-малдан башлап тувгъанларыны гьакъында

19Раббинге, Аллагьынга, туварларынгдан, сиривлерингден башлап тувгъанларыны эркеклерин айыр. Оьгюзлени башлап тувгъанларын екме ва къойланы башлап тувгъанларын къыркъма+. 20Гьар йыл сен ва сени уьягьлюнг шоланы Раббинг, Аллагьынг, бар ерде ва Ол Оьзю сайлажакъ ерде ашама тарыкъсыз. 21Эгер гьайван-малны тетиги бар буса, эгер ол акъсакъ, сокъур буса неде ону нечик буса да бир мекенли кемчилиги бар буса, сен ону Раббинге, Аллагьынга, къурбан этме тюшмейсен+. 22Сен ону оьзюнгню шагьарынгда ашама тарыкъсан. Къаркъара якъдан таза тюгюл ва таза адамгъа жайранны ва къубагийикни этин нечик ашама яратыла буса, шо этни де ашама яратыла. 23Тек сагъа къанны ашгъа къоллама ярамай. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къой+.

16

Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы

(Чыгъ 12:14-20; Лев 23:5-8; Сан 28:16-25)

16^1•Абип айда байрам эт ва Раббингни, Аллагьынгны, Пасха байрамын оьтгер, неге тюгюл Ол сени абип айда гечелетип Мисриден чыгъарды. 2Раббинге, Аллагьынга, пасха къурбанлыкъ гьисапда Раббинг Оьзюню аты учун сайлагъан ерде гьайванны неде къойну сой. 3Шо этни мая къошулуп биширилген экмек булан ашама. Тек етти гюнню узагъында маясыз экмекни – къайгъыны белгисини экмегин аша. Неге тюгюл, сав оьмюрюнгде Мисриден чыкъгъан заманынгны эсге ала турмакъ учун, сен Мисриден алгъасавлукъда чыкъдынг+. 4Ер юзюнде сен еслик этеген топуракъда гьеч бир мая болмасын. Айны биринчи гюнюню ахшамында къурбан этген этингни эртенге къойма+.

5Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген шагьарланы бирисинде де сен пасха къурбанынгны этме, 6янгыз Раббинг Оьзюню аты учун сайлагъан ерде ярай. Пасха къурбанны сен шонда ахшам, гюн артагъанда, сен Мисриден гетгенликни йыллыгъы белгиленеген гюн этме герексен. 7Биширип, шону Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерде аша. Эртенине оьзюнгню чатырларынга къайт. 8Алты гюнню узагъында маясыз экмек аша, еттинчи гюн буса Раббинге, Аллагьынга, багъышлангъан жыйынны оьтгер ва бир иш де этмей тур.

Жумаланы байрамы

(Лев 23:15-22; Сан 28:26-31)

9Сен авлакъда оракъ орма башлагъан гюнден тутуп, етти жуманы санап,+
10Раббинге, Аллагьынга, багъышлангъан Жумаланы байрамын оьтгер. Сен шо гюн Раббинг, Аллагьынг, сагъа берген шабагьатлавлагъа гёре гёнгюллю кюйде къурбанларынгны эт. 11Раббинг, Аллагьынг, Оьзюню аты учун сайлагъан ерде сен, уланларынг ва къызларынг, къулларынг ва къаравашларынг, шагьарларынгдагъы левилилер ва ятлар, арагъызда яшайгъан етимлер ва тул къатынлар – барыгъыз да шатланыгъыз. 12Сен Мисриде къул болгъанынгны унутма ва шо токъташдырывлагъа гёре юрю+.

Чатырланы байрамы

(Лев 23:33-43; Сан 29:12-39)

13Иннырдагъы ва юзюм сыгъагъан ердеги ишлерингни битдиргенде, етти гюнню узагъында Чатырланы байрамын оьтгер+. 14Сен, уланларынг ва къызларынг, къулларынг ва къаравашларынг, шагьарларынгда яшайгъан левилилер ва ятлар, етимлер ва тул къатынлар – барыгъыз да шат болугъуз. 15Раббинг, Аллагьынг, Оьзюню аты учун сайлагъан ерде сен етти гюнню узагъында байрам эт. Раббинг, Аллагьынг, сени гелим булан ва шолай да къолларынг булан этген бары да ишлерингде шабагьатлар чы дагъы, сен де къуванып туражакъсан.

16Бары да эргишилер йылда уьч керен – Маясыз экмеклени байрамында, Жумаланы байрамында ва Чатырланы байрамында – Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерде Ону алдында токътасын. Бирев де Раббибизни алдында бош къоллары булан токътамасын: 17гьар ким Раббинг, Аллагьынг, оьзюн шабагьатлагъан оьлчевге гёре савгъат берсин.

Дуванчылар

18Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген гьар шагьарда гьар къавум учун дуванчыланы ва башчыланы белгиле. Олар халкъгъа адилли кюйде дуван этсин+. 19Тюз дуванны терс этме ва бир янгъа да тартмагъан кюйде гьукму чыгъар. Урушбат алма, неге тюгюл урушбат гьакъыллыланы гёзлерин сокъур эте, муъминлени сёзлерин терс эте+. 20Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда яшамакъ ва ес болмакъ учун, адилликге, янгыз адилликге багъып талпын.

Оьзге аллагьлагъа къуллукъ этив

21Сен Раббинг, Аллагьынг, учун къургъан къурбан этеген ерни къырыйында Ашераны агъач багъанасын орнатма+
22ва сыйлы ташны тургъузма. Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, бары да шо затланы гёрюп ярамай.

17

17^1Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, нечик буса да бир тетиги, кемчилиги бар оьгюзню неде къойну къурбан этмегиз, неге тюгюл Ол шолай къурбанны эрши гёрежек+.

2Эгер Раббигиз сизге береген шагьарланы бирисинде Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында яманлыкъ этеген ва Ону булангъы разилешивню кютмейген эргиши неде къатынгиши чыкъса, 3эгер ким буса да бирев, мен этген буйрукъгъа да къарамайлы, оьзге аллагьлагъа къуллукъ этсе, шолагъа неде гюнге, неде айгъа, неде кёкдеги юлдузлагъа сужда къылса, 4сиз де шо гьакъда билсегиз, шо ишни мекенли кюйде ахтарып чыгъыгъыз. Эгер шо герти болуп чыкъса ва Исрайылда шолай жиргенч иш этилгени исбатланса, 5шону этген эргишини неде къатынгишини, шагьарны къапуларыны ягъына гелтирип, оьлюп къалгъанча ону ташгъа тутугъуз+. 6Адамны эки неде уьч шагьатны гёрсетивлерине асасланып оьлтюрме ярай, тек биревню де янгыз бир шагьатны гёрсетивлерине асасланып оьлтюрме ярамай+. 7Шо адамны башлап шагьатлар, сонг буса къалгъанлар ташгъа тутсун. Сиз бар ерден яманлыкъны тайдырыгъыз+.

Дуванлар

8Эгер сени дуванынга оьзюн чечме бек къыйын иш салынса, – шо къан тёгюлюв, эришивлюк неде токъалаш болсун, – дувангъа чыкъгъанланы Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерге гелтир. 9Левилилерден болгъан дин къуллукъчуланы ва шо гюнлерде болажакъ дуванчыны янына барып, олардан сорап къара. Олар сагъа дуванда чыгъарылгъан къарарны билдирежек+. 10Сен буса Раббинг сайлагъан ерде билдирилген къараргъа гёре иш гёрерсен. Вёре, олар сагъа айтгъан бары да затны этмей къойма. 11Сен олар сени уьйретежек къанунгъа ва сагъа бережек къараргъа асасланып иш гёр. Олар сагъа айтгъан сёзден не онггъа, не солгъа тайышма. 12Ким эдепсиз кюйде иш гёрсе ва дуванчыгъа неде Раббинге, сени Аллагьынга, къуллукъ этеген дин къуллукъчугъа тынгламаса, шо адам оьлтюрюлме герек. Сен Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп алып тайдыр. 13Шо гьакъда бары халкъ эшитсе, дагъы шондан эдепсиз иш болмажакъ.

Пача

14Сен, Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп, шонда ерлешип: «Айланадагъы бары да халкълар йимик, мен де оьзюмню уьстюме пача салайым чы», – деп айтгъанда,+
15Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан пачаны сал. Ол сени халкъынгны арасындан болма тарыкъ. Оьзюнгню уьстюнге сени халкъынгны арасындан чыкъмагъан ятны салма+. 16Пача кёп санавдагъы атлар алмасын. Дагъы да кёпню алмакъ учун, Ол халкъны къайтып Мисриге йибермесин. Неге тюгюл, Раббибиз сизге: «Сиз шо ёл булан къайтмагъыз», – деп айтды+. 17Пача оьзюне кёп къатын алмасын, ёгъесе ол пасат ёлгъа тюшежек. Ол оьзюне артыкъ кёп гюмюш ва алтын жыймасын+.

18Пачалыгъында тахгъа олтургъанда, ол бурулуп чырмалгъан кагъызгъа левилилерден болгъан дин къуллукъчуланыкинден алынгъан шо Къанунну оьзюне де гёчюрюп язып алсын. 19Гёчюрюлюп язылып алынгъан шо Къанун пачада болсун. Раббисине, оьзюню Аллагьына, гьюрмет этме уьйренмек учун, ол сав оьмюрюню узагъында шону охуп турма, шо Къанундагъы бары да сёзге ва шо токъташдырывлагъа гёре къастлы кюйде юрюме герек: 20оьзюн къавумдашларындан оьр тутмасын ва буйрукъдан не онггъа, не солгъа тайышмасын. Шо заман ол да, ону наслулары да Исрайылгъа узакъ заман гьакимлик этип туражакъ.

18

Дин къуллукъчулар ва левилилер учун этилеген къурбанлар

18^1Левилилени арасындан чыкъгъан дин къуллукъчуланы да, Левини бютюн къавумуну да Исрайылда топуракъ пайы ва варислиги болмасын. Левилилер ашамлыкъны Раббибиз учун этилген къурбанлардан алажакъ, неге тюгюл шо олагъа тюшген пайдыр. 2Левилилени къардашларыны арасында еслиги болмажакъ, неге тюгюл, Раббибиз олагъа ваъда этгени йимик, Раббибиз Оьзю оланы уьлюшю болуп токътажакъ+. 3Халкъдан ва оьгюзню неде къойну къурбан этегенлерден дин къуллукъчулагъа тиеген пай шудур: инбашы, ченелери ва ашкъазаны+. 4Дагъы да сен олагъа будайны, янгы чагъырны, майны, къыркъылгъан юнню башлапгъыларындан бер+. 5Неге тюгюл, левилилер ва оланы наслулары Раббингни аты учун даим токътап ва къуллукъ этип болсун учун, Раббинг, Аллагьынг, оланы бары да сени къавумларынгны арасындан сайлап алды. 6Эгер левили, Исрайылны къайсы буса да бир ериндеги оьзю яшайгъан шагьардан чыгъып, оьзюню юреги сюеген, Раббибиз сайлагъан ерге гелсе,+
7ол, Раббибизни алдында токътагъан оьзюню бары да левили къардашлары йимик, Раббисини, оьзюню Аллагьыны, аты учун къуллукъ этме бола. 8Уьягьлю мюлкюн сатгъанда, левилиге хайыр тюшгенине де къарамайлы, ол къардашлары булан бир тенг кюйде оьзюню пайын алма тарыкъ.

Оьзге халкъланы адатлары

9Сен Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъгъа гиргенде, шо халкъланы жиргенч адатларын юрютме+. 10Сизин арагъызда оьзюню уланын неде къызын яллатып къурбан этегенлер, палчылыкъ, сигьручулукъ булан машгъуллар, муъжизатлагъа баянлыкъ берегенлер, халмажчылыкъ этегенлер,+
11гьайран ишлер этегенлер, сюлдюрлер, ругьлар, оьлгенлер булан сёйлейгенлер болмасын+. 12Раббибиз шолай ишлени этеген гьар кимден де жиргене. Шо жиргенч адатлар себепли болуп, Раббинг, Аллагьынг, шо тайпа халкъланы сени янынгдан къувалажакъ. 13Сен Раббингни, Аллагьынгны, алдында гьеч бир гюнагьсыз болма тарыкъсан. Пайхаммар 14Сиз оьзлени топуракъларына ес болажакъ халкълар сигьручулукъ ва палчылыкъ булан машгъул болгъанлагъа тынглай. Тек Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин олагъа ошама къоймай. 15Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизинкилени, сизин къардашларыгъызны арасындан сизге деп мендей Пайхаммарны чыгъаражакъ. Сиз Огъар тынглама тарыкъ болажакъсыз+. 16Гьорипни къырыйында жыйын юрюлеген гюн сиз Раббигизден, Аллагьыгъыздан, тап шону тиледигиз. Шо заман сиз: «Оьлюп къалмас учун, биз Раббибизни, Аллагьыбызны, тавушун дагъы эшитмейик ва шо зор уллу ялынны дагъы гёрмейик», – деп айтдыгъыз+. 17Раббим магъа булай айтды: «Олар айтагъан зат яхшы+. 18Мен олагъа оьзлени арасындан, сени йимик Пайхаммарны йибережекмен. Ол авзу булан Мени сёзлеримни сёйлежек. Шо Пайхаммар олагъа Мен Оьзюне буюргъан бары затны айтажакъ+. 19Эгер ким буса да бирев Мени атымдан Пайхаммар айтагъан сёзлериме тынгламаса, шо адамны Мен Оьзюм жавапгъа тартажакъман. 20Тек Мени атымдан Мен оьзюне буюрмагъан сёзлени сёйлейген пайхаммар неде оьзге аллагьланы атындан сёйлейген пайхаммар оьлтюрюлме герек»+. 21Сен ичингден: «Раббибиз айтмагъан сёзню биз нечик билейик?» – деп айтма боласан. 22Эгер пайхаммар Раббибизни атындан айтагъан сёз яшавгъа чыкъмаса ва кютюлмесе, шо Раббибиз айтмагъан сёз болажакъ. Шо оьз-оьзюне базынып сёйлеген пайхаммар болажакъ. Сен ондан къоркъма.

19

Къачып яшынагъан шагьарлар

(Сан 35:6-34; Такр 4:41-43; Нун 20:1-9 )

19^1•Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге топуракъларын береген халкъланы къырып битдиргенде ва сиз, шо халкъланы да къувалап, оланы шагьарларында, уьйлеринде ерлешгенде, 2Ол сизге есликге береген уьлкеде оьзюгюз учун уьч шагьарны айырыгъыз. 3Шолагъа багъып ёл салыгъыз. Кимни буса да биревню оьлтюрген гьар ким шо шагьарлагъа къачып яшынып болсун учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъны уьч гесекге бёлюгюз.

4Муна, биревню оьлтюрюп, къутгъарылмакъ учун шо шагьаргъа къачгъан адам булан, биревню билмейли, огъар ачув тутмайлы оьлтюрген гьар къайсы адам булан да байлавлу къайда. 5Масала, бирев башгъасы булан агъач гесмек учун агъачлыкъгъа бара. Ол агъач гесме деп, балтасын гётергенде, сабындан балтасы чыгъып гете, шо да ёлдашына тие, ол да оьлюп къала. Шо адам, эсгерилген шагьарланы бирисине къачып, къутгъарылма бола+. 6Ёгъесе, эгер мезгил артыкъ узун буса, къан тёгюп оьч алма сюеген адам, къазаплангъан гьалында ону артындан чабып, етишип, оьлтюрме бола. Булай алгъанда, ол оьлюмге лайыкълы тюгюл, неге тюгюл ол билмей, огъар ачув тутмайлы оьлтюрген. 7Муна мен сагъа шу себепден уьч шагьарны айырмакъны буюраман.

8Раббинг, Аллагьынг, аталарынга ант этгени йимик, топуракъларынгны генглешдиргенде, 9эгер сен бугюн мен сагъа береген бары да буйрукълагъа гёре – Раббингни, Аллагьынгны сююп ва даим Ону ёллары булан къастлы кюйде юрюсенг, дагъы да уьч шагьарны айыр. 10Шону Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге береген оьзюнгню топурагъынгда негьакъ къан тёгюлмесин учун ва къан тёгюлювде сен айыплы болмасын учун эт+.

11Эгер де бирев, ювугъуна ачув этип, ону яшыртгъын къаравуллап, огъар чабып, оьлтюрюп къойса, сонг шо шагьарланы бирисине къачып яшынса,+
12шо адамны шагьарындагъы тамазалар ону къачып яшынгъан шагьарындан артындан йиберип къайтарсын ва къанлысыны къолуна берсин. Шо адам оьлтюрюлме герек. 13Сен ону бирдокъда аяма. Гележекде ишлеринг тюзевлю болсун учун, сен негьакъ тёгюлген къан булан байлавлу шо гюнагьны исрайыллыланы уьстюнден тайдырма тарыкъсан+.

14Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъдагъы сизге тюшген есликде хоншугъуз булангъы дазуну йылышдырмагъыз, неге тюгюл шо дазуну сизден алдагъылар токъташдыргъан+.

Шагьатлар

15Нечик буса да бир жинаятчылыкъда неде бир ишде айыпгъа тартылагъан адамгъа дуван гесмек учун, бир шагьат таманлыкъ этмей. Гьар къайсы айыплав да эки неде уьч шагьатны гёрсетивлери булан исбатланма тюше+.

16Эгер яман къастлы шагьат биревню жинаятчылыкъда айыплама къараса,+
17дувангъа чыкъгъан эки де ян Раббибизни ва шо гюнлер болажакъ дин къуллукъчулар булан дуванчыланы алдында токътасын+. 18Дуванчылар ишни мекенли кюйде ахтарып чыкъсын. Эгер шагьат, оьзюню къардашына къаршы ялгъан шагьатлыкъ этип, ялгъанчы болуп чыкъса, 19ол къардашына этме сюйген затны сиз огъар оьзюне этигиз. Сен халкъынгны арасындагъы яманлыкъны тамурундан юлкъуп алып тайдырма тарыкъсан+. 20Къалгъан халкъ шо гьакъда эшитежек, сонг сен бар ерде шолай яманлыкъ дагъы бир де такрарланмажакъ. 21Бирдокъда языгъынг чыкъмасын: оьлтюргенни оьлтюр, гёз чыгъаргъанны гёзюн чыгъар, тиш тюшюргенни тишин тюшюр, къол сындыргъанны къолун сындыр, аякъ сындыргъанны аягъын сындыр+.

20

Давну юрютюв булан байлавлу къайдалар

20^1Сиз душманларыгъызгъа къаршы давгъа чыкъгъанда, сизинкинден эсе кёп атланы, асгер атарбаланы ва асгерни гёрюп, олардан къоркъмагъыз. Неге тюгюл, сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан болажакъ. 2Ябушув башлангъынча, дин къуллукъчу алгъа чыкъсын ва асгер булан сёйлесин. 3Ол булай айтсын: «Исрайыллылар, тынглагъыз! Бугюн сиз душманларыгъызгъа къаршы ябушма чыгъасыз. Вёре, осал чыкъмагъыз, къоркъмагъыз, тартынмагъыз ва оланы алдында къувун гётермегиз. 4Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге уьстюнлюк гелтирмек учун, сиз саялы душманларыгъызгъа къаршы ябушма бара тура».

5Гьакимлер асгерге багъып булай айтсын: «Арагъызда янгы уьй де къуруп, тек шонда гёчмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону уьюне башгъасы гёчер. 6Арагъызда юзюмлюк де салып, тек гелим къайтарып битмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону юзюмлюгюнден гелимни башгъасы къайтарар. 7Арагъызда гелешмиши булан гебин де къыйып, тек ону къатын этип алып битмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону гелешмишин башгъасы къатын этип алар»+. 8Сонг булай деп де къошсун: «Арагъызда къоркъагъаныгъыз неде осалыгъыз бармы? Бар буса, оьзюню къардашларына да осаллыкъны юкъдурмас учун, уьюне къайтсын».

9Гьакимлер халкъ булан сёйлеп битгенде, оланы уьстюне асгербашчыланы салсын.

10Чапгъын этмек учун, шагьаргъа ювукъ гелгенде, сиз шондагъылагъа ярашывлукъну таклиф этигиз. 11Шагьарлылар, рази де болуп, къапуларын ачса, олар сизге къуллар болуп загьмат тёкме башлар. 12Эгер олар сизин булан ярашывлукъ этме сюймейли, дав этме сюйсе, шагьарны къуршавгъа алыгъыз. 13Раббигиз, Аллагьыгъыз, шагьарны къолугъузгъа бергенде, бары да эргишилени къылычдан чыгъарыгъыз. 14Къатынланы, яшланы, гьайван-малны ва шо шагьарда бар бары да затны оьзюгюзге тюшюм гьисапда аларсыз. Душманларыгъызныки болгъан бары да зат булан пайдаланма боласыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, шоланы сизге берген+. 15Сизден арекде ерлешген ва мундагъы халкъланыки тюгюл бары да шагьарлагъа сиз шолай этерсиз.

16Тек Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге варисликге береген мундагъы халкъланы шагьарларында биревню де сав къоймагъыз. 17Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге буюргъаны йимик, оланы – гьетлилени, амурлуланы, канъанлыланы, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы – бютюнлей къырып битдиригиз+. 18Ёгъесе, олар, аллагьларына къуллукъ эте туруп, оьзлер йимик сизин де жиргенч адатларына гёре юрюме уьйретер. Сиз де Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къаршы гюнагь этип турарсыз.

19Эгер сиз шагьарны елемек учун, узакъ заман шону къуршавгъа алгъан кюйде турсагъыз, балта булан тереклени гесмегиз, неге тюгюл сиз шоланы емишин ашама боласыз. Шоланы пуч этмегиз. Авлакъдагъы тереклер, оьзлени къуршавгъа алмакъ учун, адамлар болуп къалмагъан чы!+
20Сиз, емиш бермежегин билеген тереклени гесип, шоланы сизге къаршы ябушагъан шагьар тюп болуп къалгъанча, къуршав къурулушлар учун къоллама болажакъсыз.

21

Белгисиз оьлтюрювлени гьакъында

21^1Эгер Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге берген топуракъдагъы авлакъда оьлген адам табылса, ону да ким оьлтюргени белгисиз буса, 2тамазаларыгъыз ва дуванчыларыгъыз чыгъып, оьлтюрюлген адамны айланасындагъы шагьарлагъа бар чакъы мезгилни оьлчесин. 3Оьлтюрюлген адамгъа инг де ювукъда ерлешген шагьарны тамазалары егилмеген, оьзюне боюнса гийдирилмеген хонажинни алсын+. 4Сонг ону сюрюлмеген, чачылмагъан ва оьзюнде агъагъан суву булангъы къолгъа элтсин. Шо ерде хонажинни бойнун сындырып оьлтюрсюн. 5Левини уланлары болгъан, оьзлени Раббинг, сени Аллагьынг, Оьзюне къуллукъ этмек учун ва халкъны Оьзюню аты булан шабагьатламакъ учун сайлагъан дин къуллукъчулар бары да эришивлю масъалаланы чечсин ва ябушувлар булан байлавлу бары да масъалалагъа къарап чыкъсын+. 6Оьлтюрюлген адамгъа инг де ювукъда ерлешген шагьарны тамазалары къолда бойнун сындырып оьлтюрген хонажинни уьстюнде къолларын чайсын. 7Тамазалар булай айтсын: «Шу къан бизин къолубуздан тёгюлмеди ва биз гёргенибиз де ёкъ. 8Исрайыл, Оьзюнгню халкъынгдан геч. Сен оланы къанын чайдынг чы дагъы. Раббибиз, айыпсызны оьлтюрген деп, оланы айыплама». Шо заман оьлтюрюлген адамны къаны оланы уьстюнде къалмажакъ. 9Шолай этип, сен уьстюнгден айыпсызны къанын чайып тайдыражакъсан, неге тюгюл Раббибизни алдында тюз иш гёрген болажакъсан+.

Есирликге тюшген тиштайпаны къатын этип алыв

10Душманларынга къаршы давгъа чыкъгъанда, Раббинг, Аллагьынг, оланы къолунга бергенде, сен де оланы есирликге алгъанда, 11есирлени арасында арив тиштайпаны гёрюп, ону сююп, къатын этип алма сюйсенг, 12шо тиштайпаны уьюнге гелтир. Ол башын юлюсюн, тырнакъларын гессин+
13ва есир йимик гийинмесин. Тиштайпа, ата-анасына яс эте туруп, уьюнгде бир ай тургъан сонг, сени ону янына гирме ва эри болма боласан. Ол да сени къатынынг болар. 14Эгер сонг тиштайпагъа бакъгъан якъда сувуп къалсанг, ону оьзю гетме сюеген ерине йиберерсен. Сен тиштайпа булан ювукълукъ этген сонг, ону сатма неде огъар бир къаравашгъа йимик янашма.

Башлапгъы авлетге байлавлу къанун

15Бир эргишини эки къатыны бола, ол бирин сюе, башгъасын буса сюймей. Экевюнден де ону уланлары бола, тек башлапгъы авлети – сюймейген къатынындан тувгъан улан+. 16Шолай болса, уланларыны арасында мюлк пайланагъанда, атасы сюеген къатынындан тувгъан уланын сюймейген къатынындан тувгъан башлапгъы уланындан артыкъ гёрме тюшмей. 17Ол сюймейген къатынындан тувгъан уланын, башлапгъысы гьисаплап, бары мюлкюнден эки керен артыкъ этип берме герек. Шо улан ону эргишилик гючюн гёрсетеген емиш чи дагъы, башлапгъы авлетни ихтиярлары да онда болма тарыкъ+.

Тынглавсуз уланны гьакъында

18Биревню къайпанмайгъан, енгилмейген уланы бола. Атасы, анасы ону нечакъы такъсырласа да, ол тынгламай+. 19Шолай болса, атасы булан анасы уланын шагьарны къапу алдына тамазаланы янына гелтирсин. 20Олар тамазалагъа: «Уланыбыз къайпанмай, енгилмей, ашап-ичип турса тюгюл, дагъы этегени де ёкъ», – деп айтсын+. 21Шо заман шагьарны бары халкъы ону оьлюп къалгъанча ташгъа тутсун. Шолай этип, сиз оьзюгюзден яманлыкъны ари салажакъсыз. Бары исрайыллылар да, шо гьакъда эшитип, къоркъажакъ.

Гьар тюрлю къанунлар

22Эгер бирев, оьзюн оьлтюрме лайыкълы жинаятчылыкъ этип, оьлтюрюлген буса, ону сюеги де терекге асылгъан буса,+
23сюекни гечеге къойма ярамай: шо адамны шо гюн гём, неге тюгюл терекде асылгъан адамны Аллагь налатлагъан. Раббинг, Аллагьынг, сагъа варисликге берген топуракъны мурдарлама+.

22

22^1Эгер биревню оьгюзю неде къою адашгъанны гёрсенг, оланы къоюп къоймагъыз, есине етишдиригиз+. 2Эгер еси ювукъ арада яшамай буса неде оьгюз ва къой кимники экенни билмей бусагъыз, оланы оьзюгюзню уьюгюзге элтигиз. Артындан еси гелгенче, олар уьюгюзде турсун, шо заман сиз оланы есине къайтарарсыз. 3Биревню эшегин неде гийимин, неде тас этген не буса да бир затын тапсагъыз да, тап шо кюйде иш гёрюгюз. Къырыйындан оьтюп гетип къалмагъыз.

4Эгер биревню эшеги неде оьгюзю ёлда йыгъылып къалгъан буса, оланы къоюп къоймагъыз. Есине оланы тургъузма кёмек этигиз. 5Къатынгиши эргишини гийимин, эргиши де къатынгишиникин гиймесин, неге тюгюл Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, шолай ишлер этегенлени гёрюп ярамай.

6Эгер барагъан ёлугъузда сизге бир терекде неде ерде къушну уясы къаршы болса ва уяда анасы балаларыны неде йымырткъаларыны уьстюнде олтургъан буса, анасын балалары да булан бирче алып къоймагъыз+. 7Сизге балаларын алма ярай, тек анасын къоюгъуз. Шолай этсегиз, ишлеригиз тюзелер ва оьмюрюгюз де узакъ болар. 8Янгы уьй къурагъанда, къалкъыны ягъасы булан бару этигиз. Ёгъесе, бирев къалкъыдан йыгъылып, оьлюп къалса, сиз айыплы болажакъсыз.

9Юзюмлюгюгюзге дагъы оьзге урлукълар чачмагъыз, ёгъесе янгыз сиз чачгъан урлукълардан болгъан емишлени тюгюл, оьзю юзюмню де похлагъан болажакъсыз+. 10Бир вакътини ичинде оьгюзню де, эшекни де егип сабан сюрмегиз. 11Бир вакътини ичинде юнден ва кендирден этилген опуракъны гиймегиз. 12Гиеген опурагъынгны дёрт де мююшю булан чачакълар этигиз+.

Уьйленив булан байлавлу къанунлар

13Бир эргиши, ювукълукъ да этмейли, бир къызны къатын этип ала, ону гёрюп ярамайгъан болуп къала. 14Сонг къызгъа ялаяба, ону гьакъында: «Мен шо къызны къатын этип алгъан эдим, огъар ювукълукъ этдим, тек ол къыз чыкъмады», – деп, айтды-къуйтдуну юрюте. 15Шолай болса, къызны ата-анасы, шагьарны къапу алдына да гелип, шагьарны тамазаларына ол къыз экенни исбатлайгъан далил гелтирсин. 16Къызны атасы тамазалагъа булай айтсын: «Мен къызымны бу адамгъа эрге берген эдим, гьали буса ол къызымны гёрюп ярамайгъан болуп къалгъан. 17Бу адам: „Мен сени къызынгны къызлыгъын исбатлайгъан далилни гёрмедим“, – деп, мени къызыма ялаяба. Муна – мени къызымны къызлыгъын исбатлайгъан далил». Къызны ата-анасы шагьарны тамазаларына ятывундагъы шаршавну гёрсетсин. 18Шо заман шагьарны тамазалары ялаябывчуну такъсырласын. 19Олар шо адамгъа гюмюшден юз шекелни къадарындагъы къоду салсын ва исрайыллы къызны гьакъында шолай эрши хабар яйгъаны учун, шо акъчаны атасына берсин. Къыз ону къатыны кюйде къалсын ва эрини ондан дагъы айрылма ихтияры болмасын. 20Эгер эри къатыныны гьакъында айтгъаны герти болуп чыкъса ва ата-анасыны къызыны къызлыгъын исбатлайгъан далили болмаса, 21къызны шагьарны къапу алдына гелтирсин ва оьлюп къалгъанча халкъ ону таш урушгъа тутсун. Неге тюгюл, ол Исрайылда биябур гьисапланагъан иш этген: атасыны уьюнде де туруп, пасат юрюген. Сиз Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсыз.

22Эгер бир эргиши оьзгени къатынына ювукълукъ этгени аян болса, оланы экевюн де оьлтюрме герек. Сен Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсан+.

23Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, огъар ювукълукъ эте, шо иш де шагьарда бола. 24Оланы экевюн де шагьарны къапу алдына гелтиригиз ва оланы оьлюп къалгъанча таш урушгъа тутугъуз: къызны, шагьарда да болуп, кёмекге чакъырмагъаны учун, эргишини буса оьзгени къатыны булан зина этгени учун оьлтюрюгюз. Сиз халкъыгъызны арасындан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсыз. 25Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, ону хорлай, шо иш буса авлакъда бола. Шолай болса, эргишини оьлтюрме герек. 26Къызгъа бир зат да этмегиз, неге тюгюл ол оьзюн оьлтюрер йимик бир иш де этмеген. Шо иш бирев оьзгесин оьлтюргенлик булан бир тенг геле. 27Шо эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, огъар ювукълукъ этген чи дагъы. Балики, къыз къычыра болгъандыр, тек огъар кёмекге бирев де табылмагъандыр.

28Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылмагъан къызгъа ёлугъуп, ону хорлай, болгъан ишни де халкъ гёре. 29Шолай болса, ол къызны атасына гюмюшден элли шекел тёлесин, къыз да ону къатыны болуп къалсын, неге тюгюл ол ону хорлагъан чы дагъы. Бютюн оьмюр бою ону айрылма ихтияры болмас+.

30Бирев де атасыны къатынына ювукълукъ этмесин, ёгъесе атасын биябур этген болажакъ+.

23

Исрайылны халкъыны жамиятыны сыдраларындан чыгъарыв

23^1Янчылгъан безлери неде яш табыв булан байлавлу саны гесилип тайдырылгъан гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин+.

2Пич тувгъанлардан ва оланы наслуларындан – гьатта онунчу наслугъа етгенче – гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин.

3Аммунлулардан неде муаплылардан ва оланы наслуларындан – гьатта онунчу наслугъа етгенче – гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин. 4Неге тюгюл, сиз Мисриден чыкъгъанда, олар алдыгъызгъа экмек булан сув да алып къаршылама чыкъмады. Олар дагъы да Месопотамияда сизге налат бермек учун, Патурдагъы Балаамны гьакъгъа тутду+. 5Тек Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, Балаамгъа тынгламады ва сизге этилген къаргъышны алгъышгъа айландырды. Неге тюгюл, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин сюе+. 6Сиз сав чакъы олар булан къурдашлыкъны юрютмегиз. 7Тек адумлуну эсгик гёрмегиз, неге тюгюл ол сизин къардашыгъыз. Мисрилини эсгик гёрмегиз, неге тюгюл сиз ону уьлкесинде ят адам гьисапда яшадыгъыз+. 8Олардан уьчюнчю наслуда тувгъан авлетлер Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирме бола.

Къонушдагъы наслыкъ

9Душманларынг булан давгъа чыкъгъанда, сен нас болгъан бары да затдан сакъ бол. 10Эгер эргишилеригизден биригиз гече юхлайгъанда, шагьваты чыгъып мурдарланса, ол къонушдан тышгъа чыгъып токътасын+. 11Тек ахшамгъа таба ол киринме герек ва гюн артагъанда, къонушгъа къайтма бола.

12Къонушдан тышда гьажат учун баражакъ ерни токъташдыр. 13Къазмакъ учун, сени бир гиччирек белинг болсун. Гьажатынгны этген сонг, бир чонкъ этип, этген гьажатынгны басдыр. 14Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, сени якъламакъ учун ва сагъа душманларынгны бермек учун, къонушунгда юрюп айлана. Раббинг, арагъызда нечик буса да бир эдепсиз ишни гёрюп, сагъа арт бермесин учун, сени къонушунг сыйлы болма тарыкъ+.

Гьар тюрлю къанунлар

15Эгер бир къул къачып, сени янынгда яшынма сюе буса, ону есине берме. 16Ол шонда, оьзю ушатгъан ерде, оьзю сайлагъан шагьарда сени янынгда яшап къалсын. Ону къыйыкъсытма.

17Гьеч бир исрайыллы тиштайпа, гьеч бир исрайыллы эркек сыйлы ерде къагьбалыкъ юрютегенлерден болмасын+. 18Нечик буса да бир ваъданы кютемен деп, Раббингни, Аллагьынгны, уьюне къагьбалыкъ юрютеген тиштайпаны неде эркекни гьагъын гийирме. Неге тюгюл, Раббинг, сени Аллагьынг, оланы экевюнден де жиргене.

19Оьзюнгню къардашынга не акъча, не рызкъы, не борчгъа берме болагъан оьзге затны берип, рибаны юрютме. 20Сен къардашынга тюгюл, ят адамгъа бакъгъан якъда рибаны юрютме боласан. Шолай этсенг, Раббинг, Аллагьынг, оьзюнг елемек учун аякъ баса турагъан топуракъда къолларынг булан этеген бары да ишингни шабагьатлажакъ+.

21Эгер сен Раббинге, сени Аллагьынга, ваъда этген бусанг, шону кютмек учун алгъаса. Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, шо ваъданы кютмекни талап этмей къоймажакъ, сени уьстюнгде гюнагь къалажакъ+. 22Эгер ваъда этмей сакълангъан бусанг, сен айыплы къалмажакъсан. 23Айтгъанынг кютюлмей къалмасын, неге тюгюл сен Раббинге, Аллагьынга, гёнгюллю кюйде, оьзюнгню авзунг булан ваъда этдинг.

24Эгер сен биревню юзюмлюгюне гирсенг, тойгъунча, нечакъы сюе бусанг да юзюм ашама боласан, тек земгилинге бир зат да салма. 25Эгер сен оьзгени будайлыгъына гелсенг, къолларынг булан будайбашланы жыйма боласан, тек ону будайына оракъ тийдирме+.

24

24^1Бир эргиши къатын ала. Тек эри къатынына бакъгъан якъда сувуй, неге тюгюл ондан жиргенеген бола. Шолай болса, эри, айрылыв шагьатнама да язып, шону къатынына берсин ва ону уьюнден йиберсин+. 2Шо къатын, эрини уьюнден гетип, оьзгеге эрге бара. 3Тек экинчи эри де, ону гёрюп ярамайгъан болуп, айрылыв кагъыз яза ва шону къатынына берип, уьюнден йибере неде оьзю эри оьлюп къала. 4Шолай болса, шо къатын мурдарлангъан сонг, ондан айрылгъан биринчи эрине ону янгыдан къатын этип алма яратылмай. Раббибиз шолай ишни гёрюп ярамай. Раббинг, Аллагьынг, сагъа варисликге береген топуракъгъа гюнагь гелтирме.

5Эгер эргиши къатын алгъанлы аз заман тюгюл гетмеген буса, ону давгъа йиберме неде огъар оьзге бир борчну да салма ярамай. Ол, уьюнде де къалып, алгъан къатынын сююндюрмек учун, бир йылны узагъында эркин турма тарыкъ+.

6Бирев де юкге берип борчгъа эки тирменташны, гьатта бир оьрдеги тирменташын да алмасын, неге тюгюл ол яшавлукъ алатын юкге бере.

7Эгер бирев, оьзюню бир исрайыллы къардашын да урлап, огъар къулгъа йимик янашгъаны неде ону сатгъаны аян болса, урлавучну оьлтюрюгюз. Сен арагъыздагъы яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсан+.

8Яман гён аврув къабунгъанда, сиз левили дин къуллукъчулар тап сизин уьйретген кюйде иш гёрюгюз. Сиз мен левилилеге буюргъанны къастлы кюйде кютюгюз+. 9Сиз Мисриден чыгъып гелегенде, Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, Марьямгъа этгенни унутмагъыз+.

10Эгер сен ювугъунга нечик буса да бир затны борчгъа бере бусанг, ол юкге береген затны алмакъ учун, ону уьюне гирме. 11Орамда токътап тур. Сен оьзюне борчгъа береген адам юкню сагъа орамгъа чыгъып берсин. 12Эгер адам юкге янгыз оьзюню уьст опурагъын берип бола буса, ону югюн оьзюнгде де къоюп, юхлама ятма. 13Ол опурагъын да гийип ятсын учун, гюн артгъанча, огъар шону къайтар. Шо заман ол сагъа разилигин билдирежек ва шо иш Раббингни, сени Аллагьынгны, алдында этилген муъмин иш болажакъ+.

14Исрайыллы къардашынг болуп, сени шагьарларынгны биринде яшайгъан ят болуп, гьакъгъа тутулгъан ярлы, уьзюрю ишчини хатирин къалдырма+. 15Гьар гюн гюн артгъанча, огъар гьагъын тёле, неге тюгюл ол ярлы ва шогъар умут эте. Ёгъесе, ол сагъа къаршы Раббибизге дуа этер, сен де гюнагьлы къаларсан+.

16Уланлары саялы аталарын оьлтюрме ярамай, аталары саялы да уланларын оьлтюрме ярамай. Гьар ким оьзюню гюнагьы учун оьлтюрюлсюн+.

17Ят адамны ва етимни тюз дувандан магьрюм этме. Тул къалгъан къатындан юкге опурагъын алма+. 18Оьзюнг де Мисриде къул болгъанынгны унутма ва Раббинг, Аллагьынг, сени шондан азат этгенни унутма. Муна шо саялы мен сагъа шолай этме буюраман.

19Авлагъынгда оракъ орагъанда, кюлтенгни унутуп къойсанг, шону алмакъ учун къайтма. Гьар-бир этген ишингде Раббинг, Аллагьынг, сени шабагьатласын учун, кюлтени ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой+. 20Тереклерден зайтунланы силкип тюшюрегенде, барын да жыйып битдирме. Къалгъанын ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой. 21Юзюмлюкде салкъынланы юлкъагъанда, барын да жыйып битдирме. Къалгъанын ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой. 22Оьзюнг де Мисриде къул болгъанынгны унутма. Муна шо саялы мен сагъа шолай этме буюраман.

25

25^1Эгер адамланы арасында эришивлюк тувулунса, олар ишни дувангъа чыгъарсын. Шо ишге дуванчылар къаражакъ: айыпсызны тазалажакъ, айыплыны буса такъсырлажакъ+. 2Эгер айыплы адамгъа чубукъ урма тийишли буса, дуванчы оьзю бар туруп ону ятдырма ва этген жинаятчылыгъыны къадарына гёре огъар чубукъ урма буюрсун. 3Тек къыркъдан артыкъ болмасын. Эгер сиз огъар артыкъ урсагъыз, къардашыгъыз бары халкъны алдында биябур болуп токътажакъ+.

4Инныр басагъан оьгюзню авзун япмагъыз+.

5Эгер агъа-ини, бирче яшап, оланы бириси оьзюнден сонг улан къалмайлы оьлсе, ондан къалгъан къатын ят адамгъа эрге барма тюшмей. Оьлген эрини агъасы ону къатын этип алсын ва ону алдында къайнуланлыкъ борчун кютсюн+. 6Оьлгенини аты Исрайылда тас болмасын учун, инисинден тувгъан биринчи улангъа агъасыны аты берилсин+.

7Эгер де иниси агъасындан къалгъан къатынны алма сюймей буса, тул къалгъан къатын, шагьарны къапусуну ягъындагъы тамазаланы янына барып: «Эримни иниси Исрайылда агъасыны атын янгыдан болдурмакъны гери ура. Ол къайнуланлыкъ борчун кютме сюймей», – деп айтсын. 8Шо заман шагьарны тамазалары ону жавапгъа тартып сёйлер. Эгер ол: «Мен ону къатын этип алма сюймеймен», – деп де айтып, къайпанмай буса, 9ону агъасындан къалгъан къатын, тамазалар бар туруп ону янына барсын, ону бир чарыгъын чечсин, бетине тюкюрсюн ва: «Агъасыны уьюн янгыртмайгъан адамгъа шулай этилер», – деп айтсын. 10Шо адамны наслусу Исрайылда «чарыгъы чечилген уьягьлю» деп белгили болар.

11Эгер эки эргиши ябуша буса, оланы бирисини къатыны, тююлеген эрин якъламакъ учун, къолун узатып, бирисини уят еринден тутса, 12ону къолун гесип ташла. Вёре, шо къатынны къызгъанма.

13Сени дорбангда эки тюрлю гилевке – оьзюнге сатып алагъанда авуру, оьзюнг сатагъанда буса енгили – болмасын. 14Сени уьюнгде эки тюрлю оьлчев – бириси уллу, оьзгеси гиччи – болмасын+. 15Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда узакъ яшамакъ учун, сени гиревкелеринг ва оьлчевлеринг мукъаятлы ва тюз тартагъан болсун. 16Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, шолай ишлени этеген гьар кимден, тюз иш гёрмейген гьар кимден жиргенер.

17Мисриден гелегенде, амаликлилер сизге не этгенни унутма+. 18Сиз талып, арып гелегенде, олар ёлда сизин къаршылады ва артда къалгъанларыгъызны къырып битдирди. Олар Аллагьдан къоркъмады. 19Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге береген топуракъда айланангдагъы бары да душманлардан парахатлыкъны савгъат этип берегенде, кёклени тюбюнден Амалик булан байлавлу эсделикни сибирип тайдыр. Вёре, унутма!+

26

Башлапгъы емишлени ва ондан бир пайны къурбан этив

26^1Сиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъгъа гелип, ес болуп, шонда ерлешгенде, 2Раббигиз, Аллагьыгъыз сизге береген топуракъда болдургъан башлапгъы емишлени алып, земгиллеригизге салыгъыз. Сонг Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ерге барып,+
3шо гюнлерде болажакъ дин къуллукъчугъа: «Биз бугюн Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Ол аталарыбызгъа берме деп ант этген топуракъгъа гелгенибизни билдиребиз», – деп айтыгъыз. 4Дин къуллукъчу, сизден земгилни алып, шону Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этген ерини алдына салажакъ. 5Шо заман сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында булай билдирерсиз: «Бизин атабыз ер-ерге гёчюп айланагъан бир арамлы эди. Атабыз Мисриге гелгенде, ону булан ончакъы кёп адам ёкъ эди. Олар шонда яшама башлады ва зор уллу, гючлю, кёп санавлу халкъгъа айланды+. 6Тек мисрилилер бизге яман янашды, гючюбюз чатмайгъан ишлени кютме борчлу этип, бизге азап чекдирди+. 7Шо заман биз Раббибизге, аталарыбызны Аллагьына, ялбарып дуа этдик. Раббибиз де тавушубузну эшитди, языкъ гьалыбызны, гючюбюз чатмайгъан ишлеге къуршалгъаныбызны ва бизин къыйыкъсытагъанны гёрдю+. 8Раббибиз Оьзюню къудраты, зор къоркъутуву, муъжизатлары ва гьайранлыкълары булан бизин Мисриден чыгъарды+. 9Ол бизин мунда гелтирди ва бизге бу топуракъны – оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны берди+. 10Муна, Раббибиз, гьали Сен бизге берген топуракъдан башлапгъы емишлени гелтиргенбиз». Земгилни Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдына салыгъыз ва Ону алдында башларыгъызны ийигиз. 11Левилилер ва арагъызда яшайгъан гелгинчилер де булан бирче Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге ва сизин уьюгюздегилеге берген бары да яхшылыкълардан сююнюп къалыгъыз.

12Уьчюнчю йыл, ондан бир пай жыйылагъан йыл, бары да гелимигизден ондан бир пайны айырып, шону левилилеге, гелгинчилеге, етимлеге ва тул къалгъан къатынлагъа беригиз, олар да сизин шагьарларыгъызда ашасын, тойсун+. 13Гьаригиз Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, булай айтыгъыз: «Мен уьюмден сыйлы пайны алдым ва, Сен буюргъан кюйде, шону левилилеге, гелгинчилеге, етимлеге ва тул къалгъан къатылангъа бердим. Мен Сени буйрукъларынгдан гьеч тайышмадым ва шоланы бирисин де унутмадым. 14Биревге яс этегенде, таза болмагъаныма гёре, эливаш аш учун сыйлы пайдан мен бир зат да алмадым ва оьлгенлер[*] учун шондан бир затны да бермедим. Мен Раббиме, Аллагьыма, тынглавлу болуп юрюдюм, Сен магъа буюргъан бары затны кютдюм+. 15Сен, кёкден, сыйлы маканынгдан, къарап, Оьзюнгню халкъынгны, Исрайылны ва аталарыбызгъа ант этип, бизге берген топуракъны, оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны, шабагьатла дагъы»+.

Раббибизни буйрукъларына гёре юрюмеклик

16Бугюн Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге шо токъташдырывлагъа, къанунлагъа гёре юрюме, шоланы къастлы кюйде, жаныгъыз-къаныгъыз булан кютме буюра. 17Бугюн сиз Раббибиз сизин Аллагьыгъыз экенни, сиз Ону ёллары булан юрюжегигизни, Ону токъташдырывларын, буйрукъларын ва къанунларын сакълажагъыгъызны ва Огъар тынглажагъыгъызны билдирдигиз. 18Раббибиз буса бугюн, Оьзю де ваъда этгени йимик, сиз Оьзюню халкъы, Оьзюню къыйматлы мюлкю экенни ва сиз Оьзюню бары да буйрукъларын кютме герекни билдирди+. 19Раббибиз сизин Оьзю яратгъан бары да халкълардан оьр салажагъын, сизге макътав, сый ва гьюрмет этежегин ва, Оьзю де ваъда этгени йимик, сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъы болажагъыгъызны билдирди+.

27

Гибал тавдагъы къурбан этеген ер

27^1Муса Исрайылны тамазалары да булан бирче халкъгъа булай буйрукъ эте:

– Мен сизге бугюн береген буйрукъланы кютюгюз. 2Сиз Урдундан таба Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген топуракъгъа чыкъгъанда, уллу ташлар салыгъыз ва шолагъа киреч чабыгъыз. 3Чыгъып битген сонг, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген, топуракъгъа гирмек учун, ташлагъа шу Къанунну бары да сёзлерин языгъыз. Оьзюнде сют булан бал агъагъан шо топуракъны Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге берме ваъда этген эди. 4Урдундан таба чыкъгъанда буса, мен бугюн сизге буюрагъан кюйде, шу ташланы Гибал тавгъа салыгъыз ва шолагъа киреч чабыгъыз. 5Шонда Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, ташлардан къурбан этеген ер къуругъуз. Шо ташланы темир алатлар булан чапмагъыз+. 6Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къурбан этеген ерни чабылмагъан ташлардан къуругъуз ва шонда Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, бютюнлей яллатып къурбанлар этигиз. 7Шонда ярашывлукъ къурбанланы да этигиз, шоланы Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде ашагъыз ва шат болугъуз+. 8Сиз салагъан ташлагъа шу Къанунну бары да сёзлерин ачыкъ ва аян англашылагъан кюйде языгъыз.

Гибал тавдан таба гелеген налатлар

9Сонг Муса левилилени арасындан чыкъгъан дин къуллукъчулар да булан бирче бютюн Исрайылны халкъына булай дей:

– Исрайыллылар, пысып тынглагъыз! Сиз гьали Раббигизни, Аллагьыгъызны, халкъы болдугъуз+. 10Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглагъыз, Ону бугюн мен сизге береген бары да буйрукъларын ва токъташдырывларын кютюгюз.

11Тап шо гюн Муса халкъгъа булай буюра:

12– Сиз Урдундан таба чыкъгъанда, халкъны шабагьатламакъ учун, Гаризим тавда шу къавумлар токътап болажакъ: Симон, Леви, Ягьуди, Иссакар, Юсуп ва Буньямин.+
13Налат бермек учун буса, Гибал тавда шу къавумлар токътап болажакъ: Раубим, Гат, Ашир, Забулун, Дан ва Наптали.

14Левилилер бютюн Исрайылны халкъына къычырып булай билдирежек:

15«Устаны къоллары булан ясалып неде къуюлуп этилген ялгъан аллагьны – оьзюнден Раббибиз жиргенеген затны сырлы ерге салып сакълагъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

16«Атасын неде анасын мысгъыллагъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

17«Оьзюню хоншусу булангъы дазу ташын йылышдыргъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

18«Сокъурну барагъан ёлундан адашдыргъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

19«Гелгинчиге, етимге неде тул къалгъан къатынгъа тюз дуван этмекни гери ургъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

20«Атасыны къатыны булан ятгъан адамгъа налат болсун! Неге тюгюл, ол атасыны ятывун хорлады».

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

21«Гьайван булан ювукълукъ этген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

22«Къызардашы, атасыны неде анасыны къызы, булан ятгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

23«Къайнанасы булан ятгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

24«Биревню яшыртгъын оьлтюрген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

25«Бир айыпсызгъа оьлюм дуван гесмек учун урушбат алгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

26«Шу Къанунну сёзлерин кютмейген ва шолагъа гёре юрюмейген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын+.

28

Раббибизге тынглап юрюсе болагъан шабагьатлавлар

(Лев 26:1-13; Такр 7:12-16)

28^1•Эгер сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, толу кюйде тынглавлу болсагъыз ва мен сизге бугюн береген Ону бары да буйрукъларын къасткъылып кютсегиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин ер юзюндеги бары да халкълардан оьр салажакъ+. 2Эгер Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглавлу болсагъыз, сизге шулай шабагьатлавлар болажакъ:

3Сиз шагьарда да, авлакъда да шабагьатланажакъсыз.

4Сизден кёп авлетлер тувуп шабагьатланажакъсыз, топурагъыгъыз мол тюшюмлю болажакъ, гьайван-малыгъыз буса къозлап, туварларыгъыз ва сиривлеригиз артажакъ.

5Беженлеригиз ва гьамарларыгъыз шабагьатланажакъ.

6Сиз уьйге гирегенде де, уьйден чыгъагъанда да, шабагьатланажакъсыз+.

7Сизге къаршы баш гётергенлени Раббибиз сизин алдыгъызда дагъылагъан кюйню этежек. Олар сизге къаршы бир ёлдан гелген эди буса, сизден етти ёлгъа тюшюп къачажакъ+.

8Раббибиз иннырларыгъызны ва къолларыгъыз булан этеген бары да ишни шабагьатлажакъ. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин Оьзю сизге береген топуракъда шабагьатлажакъ+.

9Эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларын кютсегиз ва Ону ёллары булан юрюсегиз, Оьзю де сизге ант этгени йимик, Ол сизин Оьзюню сыйлы халкъы этежек+. 10Шо заман ер юзюндеги бары да халкълар сиз Раббибизни атын юрютеген халкъ экенни гёрежек ва сизден къоркъажакъ. 11Раббибиз сизге гьар-бир якъдан – авлетлеригизде, къозлайгъан гьайван-малыгъызда ва топуракъдагъы, Ол сизге аталарыгъыздан таба берме ант этген топуракъдагъы, мол тюшюмюгюзде берекет болдуражакъ.

12Болжалында янгур явдурмакъ учун ва къолларыгъыз булан этеген гьар-бир ишигизни шабагьатламакъ учун, Раббибиз сизге кёклени, Оьзюню бай хазнасын, ачажакъ. Сиз кёплеге борчгъа берип болажакъсыз, оьзюгюз буса биревден де борчгъа алмажакъсыз+. 13Раббибиз сиз къуйругъу тюгюл, башы болагъан кюйню этежек. Эгер Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен бугюн сизге береген буйрукъларына тергевлю болсагъыз ва шоланы къасткъылып кютсегиз, сиз тюп тюгюл, гьар заманда да оьр болуп туражакъсыз. 14Мен бугюн сизге береген бир буйрукъдан да не онггъа, не солгъа тайышмагъыз, оьзге аллагьланы артына тюшмегиз, шолагъа къуллукъ этмегиз.

Раббибизге тынгламай юрюйгенлеге болагъан налатлар

(Лев 26:14-39)

15•Эгер де сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглавлу болмасагъыз ва Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын, токъташдырывларын къасткъылып кютмесегиз, шу тюпде эсгерилеген бары да налатлар башыгъызгъа тюшежек ва сизин булан болуп туражакъ:

16Сиз шагьарда да, авлакъда да налатланажакъсыз.

17Беженлеригиз ва гьамарларыгъыз налатланажакъ.

18Сизин авлетлеригиз аз болажакъ, топурагъыгъыз аз тюшюмлю болажакъ, гьайван-малыгъыз буса аз къозлажакъ, туварларыгъыз ва сиривлеригиз артмажакъ.

19Сиз уьйге гирегенде де, уьйден чыгъагъанда да, налатланажакъсыз.

20Раббибиз сизин налатлажакъ, сизге гьалеклик гелтирежек, къолугъуздан чыгъагъан гьар-бир ишигизни тюзевлю болма къоймажакъ. Сиз къырылып битип къалгъанча, Раббибизге арт берип этген яманлыгъыгъыз учун чалтлыкъда дагъылып къалгъанча, Ол шолай этип туражакъ. 21Ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъдан сизин къырып битдиргенче, Раббибиз сизге югъагъан аврувланы арт-артындан йиберип туражакъ. 22Раббибиз сизге йибережек къыздырма-беззек, кёкюрек аврув, къызарып аврув, яллав, къургъакълыкъ, гюйдюреген ел, базлав сиз оьлюп къалгъанча, сизин парахат къоймажакъ+. 23Уьстюгюздеги кёк – езге, аякъ тюбюгюздеги ер буса темирге айланажакъ. 24Раббибиз уьлкегизге янгурну орнуна чанг явдуражакъ, сиз оьлюп къалгъанча, кёкден уьстюгюзге янгыз хум тёгюлюп туражакъ.

25Раббибиз душманларыгъызгъа сизин янчдыражакъ. Сиз олагъа къаршы бир ёлдан баражакъсыз, олардан буса етти ёлгъа тюшюп къачажакъсыз ва ер юзюндеги бары да уьлкелердегилени сизге къусугъу гележек. 26Оьлгенлеригизни сюеклери кёкдеги къушлагъа, ердеги жанлагъа азыкъ болуп токътажакъ ва шоланы къоркъутма бирев де табылмажакъ+. 27Раббибиз сизге Мисрини ирин чыгъывларын, шишиклерин, иринленеген яраларын, къычытагъан аврувларын йибережек. Сизге шолардан эм табылмажакъ+. 28Раббибиз сизин англавсуз, сокъур этежек ва гьакъылдан тайышдыражакъ. 29Тюш вакътиде сиз, къарангыда айланагъан сокъурлагъа ошап, тюртюне туруп юрюжексиз. Негер урунсагъыз да, бир ишигиз де тюзелмежек. Гюн сайын сизин къыйыкъсытып, талап туражакъ ва гьеч сизин якълайгъан да табылмажакъ+.

30Сиз оьзлер булан гебин къыйгъанланы оьзгелер къатын этип алажакъ ва олар булан оьзлер ятажакъ. Сиз уьйлер къуражакъсыз, тек шоларда яшамажакъсыз. Сиз юзюм орнатажакъсыз, тек гьатта биринчи тюшюмню де къайтарып болмажакъсыз+. 31Гёз алдыгъызда оьгюзюгюзню сояжакъ, тек сиз этин ашамажакъсыз. Эшегигизни гючден алып гетип, къайтарма да къайтармажакъ. Къойларыгъыз душманны къолуна тюшежек, бирев де сен саялы оланы къутгъарма къарамажакъ. 32Уланларыгъызны, къызларыгъызны оьзге халкъгъа бережек, сизин де, гьеч бир зат этме гючюгюз чатмайлы, оланы гюн сайын излей туруп, гёзлеригиз талажакъ. 33Оьз топурагъыгъызда оьз къыйыныгъыз булан болдургъан ниъматны сиз таныма да танымагъан халкъ ашап туражакъ, сизин буса олар бютюн оьмюрюгюзде вагьши кюйде къыйыкъсытып туражакъ. 34Гёргенлеригизни таъсиринден сиз гьакъылдан тайышып къалажакъсыз. 35Раббибиз тобукъларыгъызны, сыйракъларыгъызны авуртагъан, сав болмайгъан ирин чыгъывлардан толтуруп къояжакъ; шолар табанларыгъыздан тутуп, тап такъаларыгъызгъа ерли яйылып гетежек+.

36Раббибиз сизин де, оьзюгюз уьстюгюзге салгъан пачаны да не оьзюгюзге, не аталарыгъызгъа белгисиз халкъны янына элтип салажакъ. Сиз шонда оьзге аллагьлагъа – агъачдан ва ташдан этилген аллагьлагъа къуллукъ этежексиз+. 37Сизин гёрюп ярамажакълар, уьстюгюзден кюлежеклер. Раббибиз оьзлени янына элтип салгъан бары да халкълар сизден жиргенежек+.

38Сиз авлакъгъа кёп урлукъ чачажакъсыз, тек азны тюгюл къайтармажакъсыз, неге тюгюл шону ченгертки талажакъ. 39Сиз юзюмлер орнатажакъсыз, шолагъа къуллукъ этежексиз, тек сизге чагъырын ичме чи, емишин жыйма чы тюшмежек, неге тюгюл юзюмюн хурт ашап битдирежек. 40Бютюн уьлкеде зайтун тереклер оьсежек, тек майын чы гёрмежексиз, неге тюгюл зайтунлары тёгюлюп битежек. 41Сизден уланлар, къызлар туважакъ, тек оланы сакълап чы болмажакъсыз, неге тюгюл оланы есир этип элтежек. 42Ченгерткилени табунлары тереклеригизни, топурагъыгъызны тюшюмюн елеп къояжакъ.

43Арагъызда яшайгъан гелгинчилер баргъан сайын сизден эсе оьр болажакъ, сиз буса баргъан сайын тёбен тюшежексиз. 44Гелгинчилер сизге борчгъа берип болажакъ, сиз буса олагъа борчгъа берип болмажакъсыз. Олар башыгъыз, сиз буса оланы къуйругъу болажакъсыз.

45Бары да шу налатлар сизин башыгъызгъа тюшежек. Оьлюп къалгъанча, шолар сизин гьызарлап, артыгъыздан юрюп туражакъ. Неге тюгюл, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламадыгъыз, Ол сизге берген буйрукъланы ва токъташдырывланы кютмедигиз. 46Шо балагьлар сиз учун да, наслуларыгъыз учун да гьар даимге шагьатлыкъ ва муъжизат болуп токътажакъ. 47Моллукъну вакътисинде Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, шат болуп, къуванып къуллукъ этмегенигиз саялы, 48Ол сизге йиберген душманларыгъызгъа ач, сувсап, ялангъач, ажиз болуп къуллукъ этежексиз. Раббибиз сизин дагъытып къойгъанча, бойнугъузгъа темир боюнсаны салгъан кюйде къояжакъ.

49Раббибиз сизге йыракълардан, дюньяны бир къырыйларындан къаракъушдай чапгъын этеген халкъны бакъдыражакъ. Сиз оланы тилин англамажакъсыз. 50Шо халкъ хатирсиз болажакъ, къартлагъа абур этмежек, яшланы къызгъанмажакъ. 51Сизин къырып битдиргенче, олар гьайван-малыгъыз къозлагъан балаларын, топурагъыгъызны тюшюмлерин ашап битдирежек. Сизин къырып битдиргенче, олар сизге не будайны, не янгы чагъырны, не майны, не туварларыгъыздагъы бузавланы, не сиривлеригиздеги къозуланы къоймажакъ. 52Шо халкъ, сиз аркъатаяйгъан бийик, беклешдирилген баруларыгъыз чёгюп къалгъанча, ер юзюндеги бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып туражакъ. Олар Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген ер юзюндеги бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып туражакъ+.

53Къуршавда душманларыгъыз сизге гелтирежек азаплар себепли болуп, сиз авлетлеригизни, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге берген уланларыгъызны, къызларыгъызны этин ашап туражакъсыз+. 54Гьатта арагъыздан инг де йымышакъ хасиятлыгъыз ва моллукъда яшап уьйренгенигиз оьзюню къардашына неде кёп сюеген къатынына, неде сав къалгъан авлетлерине ачувлу къаражакъ 55ва авлетлерини оьзю ашайгъан этинден биревге де бир гесекни де бермежек. Ону къалгъан затындан биргине-бир шо болажакъ. Шагьарларыгъызны къуршавгъа алгъанда, душманыгъыз сизге шолай азаплар гелтирежек. 56Къатынларыгъыздан инг де йымышакъ хасиятлысы ва гьислиси – шолай йымышакъ хасиятлысы чы ва гьислиси чи, гьатта ерге аягъын басма уьйренмегени де – кёп сюеген эрине ва оьзюню уланына неде къызына 57яш табагъанда къаркъарасындан чыкъгъан чюйню ва тапгъан авлетлерин берме къызгъанажакъ. Неге тюгюл, душман бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып, сизге азап гелтирген вакътиде ол шоланы яшыртгъын ашама сюежек+.

58Эгер сиз шу китапда язылгъан Къанунну бары да сёзлерин къасткъылып кютмесегиз ва Раббигизни, Аллагьыгъызны, макътавлу, къоркъунчлукъ гелтиреген атына гьюрмет этмесегиз, 59Раббигиз сизге ва сизин наслуларыгъызгъа бек яман къайгъыланы, вагьши, узатылып туражакъ балагьланы, оьрчюкген ва созулуп туражакъ аврувланы йибережек. 60Ол сизге Мисрини сыркъавларын къабундуражакъ; сиз шо сыркъавлардан оьтесиз къоркъа эдигиз, гьали буса шолар сизден арчылмажакъ+. 61Сиз оьлюп къалгъанча, Раббибиз сизге дагъы да аврувланы ва балагьланы бакъдырып туражакъ; Къанунну шу китабында шоланы гьакъында айтылмай. 62Сизин санавугъуз кёкдеги юлдузлар чакъы кёп эди, тек азыгъыз къалажакъсыз, неге тюгюл, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламадыгъыз+. 63Сизге рагьму этегенде ва санавугъузну артдырагъанда, Раббибиз нечик сююне эди буса, тап шо кюйде Ол сизин дагъытагъанда да, къырагъанда да сююнежек. Сиз ес болмакъ учун аягъыгъызны баса турагъан топуракъдан тамуругъуздан юлкъунуп алынажакъсыз.

64Шо заман Раббибиз сизин дюньяны бир къырыйындан тутуп бириси къырыйына ерли бары да халкъланы арасында чачып къояжакъ. Шонда сиз оьзге аллагьлагъа – агъачдан ва ташдан этилген аллагьлагъа, оьзлени не сиз, не аталарыгъыз танымагъан аллагьлагъа къуллукъ этежексиз+. 65Сиз шо халкъланы арасында рагьатлыкъ тапмажакъсыз, шонда аягъыгъызны басма парахат ер болмажакъ. Шонда Раббибиз юреклеригизге талчыкъ гелтирежек, гёзлеригизни къайгъыдан толтуражакъ, юреклеригизни гьалек этежек. 66Сиз даим дертден толуп яшажакъсыз, гече де, гюн де къоркъунчлукъдан толажакъсыз, яшавугъузда бир заманда да инамлыкъ болмажакъ. 67Юреклеригизни толтуражакъ зор къоркъунчлукъдан ва гёзлеригиз гёрежек бары да ишлерден сиз эртенлер: «Агь, тез ахшам болгъай эди!», ахшамлар буса: «Огь, тез эртен болгъай эди!» – деп айтып туражакъсыз+. 68Раббибиз сизин Мисриден геме булан мен айтып гетген ёлдан къайтаражакъ; сиз шо ёлдан янгыдан бир заманда юрюмежексиз. Шонда сиз оьзюгюзню къуллар, къаравашлар гьисапда сатып алгъанны сюежексиз, тек сизин алагъан бирев де болмажакъ+.

29

Разилешивню янгыртыв

29^1Муна Раббибиз исрайыллылар булан Гьорипде бегетген разилешивню давамы гьисапда Ол Мусагъа олар булан Муапда бегетме буюргъан разилешивню шартлары+.

2Муса, исрайыллыланы да чакъырып, булай дей:

– Раббибиз Мисриде пиръавунгъа, ону ювукъларына ва бютюн топурагъына не этгенни оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. 3Сиз шо зор такъсырланы, муъжизатланы ва зор гьайранлыкъланы оьзюгюз гёрдюгюз. 4Тек шо гюн болгъанча, Раббибиз сизге не англама гьакъыл, не гёрме гёзлер, не эшитме къулакълар бермеген эди+. 5Ол сизин дангылдан алып айланагъан къыркъ йылны ичинде опуракъларыгъыз эсги болмады, аякъларыгъыздагъы чарыкъларыгъыз тозулмады+. 6Сиз не экмек ашамадыгъыз, не чагъыр, не боза ичмедигиз. Шо ишлени Ол сизин Раббигиз, Аллагьыгъыз, экенни билсин учун этди+.

7Сиз шо ерге етгенде, Гьашбунну пачасы Сигьун ва Башанны пачасы Уг бизге къаршы ябушма чыкъды, тек биз оланы янчдыкъ+. 8Биз, оланы топурагъын алып, раубимлилеге, гатлылагъа ва Манассаны къавумуну яртысына варисликге бердик+.

9Бары да ишлеригиз тюзелсин учун, шу разилешивню бары да шартларын къасткъылып кютюгюз+. 10-11Бугюн сиз барыгъыз да – башчыларыгъыз, гьакимлеригиз, тамазаларыгъыз, тергевчюлеригиз ва Исрайылны къалгъан бары да эргишилери – авлетлеригиз, къатынларыгъыз, сизге агъач ярып ва сув ташып, къонушугъузда яшайгъан гелгинчилер булан бирче Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында токътагъансыз. 12Сиз шунда Раббигиз, Аллагьыгъыз, булан разилешив байламакъ учун токътагъансыз. Раббибиз шо разилешивню бугюн сизин булан бегете ва ант булан беклешдире. 13Оьзю сизге ваъда этгени йимик, аталарыгъыз Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа ант этгени йимик, Раббибиз сизин Оьзюню халкъы этмек учун шолай эте+. 14-15Ант булан беклешдирилген шо разилешивню Раббибиз, Аллагьыбыз, янгыз сизин булан – Оьзюню алдында токътагъанлар булан – тюгюл, бугюн мунда ёкълар булан да бегете.

16Биз Мисриде нечик яшагъаныбызны ва мунда гелеген ёлда башгъа уьлкелерден оьтген кююбюзню оьзюгюз билесиз. 17Сиз оланы агъачдан, ташдан, гюмюшден ва алтындан этилген жиргенч келпетлерин ва ялгъан аллагьларын гёрдюгюз. 18Бугюн арагъызда, Раббибизден, Аллагьыбыздан, оьзлени юреклери тайышып, шо халкъланы аллагьларына къуллукъ этмек учун барагъан эргишигиз неде къатынгиши, къавумугъуз, неде тухумугъуз болмасын дагъы. Къарагъыз, арагъызда оьзюнден аччы, агъулу от оьсежек шолай тамур болмасын+.

19Бу налатлагъа тынглай туруп, бирев де: «Оьзюмню ёлум булан юрюйгенимни узатагъаныма да къарамайлы, магъа къоркъунчлукъ ёкъ», – деп ойлашып, оьзюне бакъгъан якъда шабагьатлавгъа умут этмесин. Шо буса сугъарылагъан топуракъ булан бирче къургъагъын да дагъытылывгъа гелтирежек. 20Раббибиз бир заманда ондан гечме сюймежек. Ону къазапланыву ва гюнчюлюгю шо адамгъа къаршы янып гетежек. Шу китапда язылгъан бары да налатлар ону башына тюшежек ва Раббибиз кёклени тюбюнден ону атын сибирип тайдыражакъ+. 21Шу Къанун китапда язылгъан разилешивню бары да налатларына къыйышывлу гелеген кюйде, Раббибиз шо адамны Исрайылны бары да къавумларыны арасындан балагь гелтирмек учун айыражакъ.

22Сизден сонг гележек наслуларда болажакъ авлетлеригиз ва йыракъ ерлерден гележек гелгинчилер бу топуракъгъа къопгъан балагьланы ва Раббибиз шогъар къабундургъан сыркъавланы гёрежек. 23Бютюн топуракъ тузу ва кюкюртю булангъы яллайгъан бошлукъгъа айланажакъ – бир зат чачылмажакъ, бир зат оьсмежек, шонда гьеч бир оьсюмлюк болмажакъ. Шо топуракъ Раббибиз Оьзю оьтесиз къазаплангъанда ёкъ этген Содомну ва Гумураны, Адманы ва Сабуйимни дагъытылывларына ошажакъ+. 24Бары да халкълар: «Неге Раббибиз бу топуракъгъа шу гьалны салды? Къоркъунчлу, янып турагъан шу къазапланывну себеби недир?» – деп соражакъ+. 25Шогъар жавап булай болажакъ: «Шону себеби – шо халкъ Раббиси, аталарыны Аллагьы, булангъы разилешивге, арт берди. Аллагь шо халкъ булангъы разилешивню оланы Мисриден чыгъаргъанда бегетген эди+. 26Тек олар башгъа аллагьлагъа, оьзлер танымагъан, Раббибиз оьзлер учун белгилемеген аллагьлагъа къуллукъ этме гетди ва шолагъа сужда къылды. 27Шо саялы, бу топуракъгъа шу китапда язылгъан бары да налатланы бакъдырмакъ учун, Раббибизни шогъар бакъгъан якъда къазапланыву янып гетди+. 28Оьтесиз ачувланып, къагьарланып ва зор къазапланып, Раббибиз, оланы оьз топурагъындан тамуру булан юлкъуп чыгъарып алып, башгъа топуракъгъа ташлады. Гьали буса ишлер шолай»+.

29Гьар даим де биз шу Къанунну бары да сёзлерине гёре юрюп болсун учун, яшыртгъын сыр Раббибизникидир, Аллагьыбызныкидир, ачыкъ гёрюнеген зат буса бизинкидир ва авлетлерибизникидир+.

30

Къайтарылгъан аманлыкъ

30^1Мен оьзлени гьакъында айтып гетген бары да шу шабагьатлавлар ва налатлар яшавгъа чыкъгъанда, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин чачып къойгъан бары да халкъланы арасында шоланы юреклеригизге къабул этежексиз+. 2Сиз авлетлеригиз булан Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къайтажакъсыз ва, бугюн мен сизге буюрагъан кюйде, Огъар къаныгъыз-жаныгъыз булан тынглажакъсыз+. 3Шо заман Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин янгыдан тургъузажакъ, гечежек ва Ол сизин оьзлени арасында чачып къойгъан халкъланы арасындан янгыдан жыйып алажакъ. 4Гьатта сиз кёкню тюбюндеги лап йыракъ ерге къувалангъан бусагъыз да, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шондан жыйып алажакъ ва къайтарып гелтирежек. 5Ол сизин аталарыгъыз ес болгъан топуракъгъа гелтирежек ва сиз де шогъар ес болажакъсыз. Аталарыгъыз булан тенглешдиргенде, Ол сизин ишлеригизни тюзелтежек ва санавугъузну артдыражакъ. 6Сиз Оьзюн жаныгъыз-къаныгъыз булан сююп яшасын учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин юреклеригизни, наслуларыгъызны юреклерин рагьмулу этежек+. 7Раббигиз, Аллагьыгъыз, бары да шу налатланы сизин гёрюп ярамайгъан ва гьызарлап юрюйген душманларыгъызны уьстюне тёгюп къояжакъ+. 8Сиз янгыдан Раббибизге тынглама ва Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын кютме башлажакъсыз. 9Раббигиз, Аллагьыгъыз, къолларыгъыздан чыгъагъан бары да ишлеригизде артыгъы булан уьстюнлюк бережек, сизге кёп авлетлер берип, гьайван-малыгъызны санавун артдырып ва авлакъларыгъызда мол тюшюп болдуруп, сизин шабагьатлажакъ. Раббибиз сизге рагьмусун гёрсете туруп, сизден янгыдан сююнежек. Ол аталарыгъыздан да шо кюйде сююне эди. 10Эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, Къанунну шу китабында язылгъан бары да буйрукъларын ва токъташдырывларын кюте туруп, жаныгъыз-къаныгъыз булан Огъар бакъсагъыз, ишлеригиз шолай гетежек.

Яшавму неде оьлюммю?

11Мен бугюн сизге береген буйрукъ сизге кютме ончакъы къыйын ва сизден арекде тюгюл. 12Шо буйрукъ кёкде тюгюл. Шо саялы сиз биригиз де: «Биз оьзюн кютюп болсун учун, ким шону кёкге гётерилип алажакъ ва бизге билдирежек?» – деп айтып болмажакъсыз+. 13Шо буйрукъ денгизни артында да тюгюл. Шо саялы биригиз де: «Биз оьзюн кютюп болсун учун, ким денгизни къыркъып чыгъып, шону алажакъ ва бизге билдирежек?» – деп айтып болмажакъсыз. 14Шо сёз сизге бек ювукъда: сиз кютюп болсун учун, шо сизин авзуларыгъызда ва юреклеригизде.

15Къарагъыз, мен бугюн сизге яшав булан аманлыкъны, оьлюм булан яманлыкъны таклиф этдим+. 16Мен бугюн сизге Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюймекни, Ону ёллары булан юрюмекни ва Ону буйрукъларын, токъташдырывларын ва къанунларын кютмекни буйрукъ этемен. Шо заман сиз яшап, артып къалажакъсыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, буса сиз ес болмакъ учун бара турагъан топуракъда сизин шабагьатлап туражакъ.

17Эгер де юреклеригиз арт берсе ва сиз оьзге аллагьлагъа сужда къылмакъ учун ва шолагъа къуллукъ этмек учун, тынгламайлы, ёлугъуздан тайышсагъыз, 18мен бугюн сизге билдире тураман: сиз оьлтюрюлмей къалмажакъсыз. Урдундан таба чыгъып, ес болмакъ учун аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз узакъ яшамажакъсыз.

19Мен бугюн сизге къаршы шагьат этип кёк булан ерни чакъыраман: мен сизге яшав булан оьлюмню, шабагьатлавлар булан налатланы таклиф этдим. Оьзюгюз де, авлетлеригиз де яшап къалмакъ учун, 20Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюймек учун, Ону авазына тынгламакъ учун ва Огъар амин къалмакъ учун, яшавну сайлагъыз. Шо чу сизин яшавугъуз. Ол аталарыгъыз Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа берме ант этген топуракъда сизге узакъ оьмюр бережек+.

31

Ясуа Мусаны орнуна къала

31^1Муса барып, исрайыллылагъа булай сёзлени айта:

2– Магъа гьали юз йигирма йыл бола, мен дагъы сизин алып юрюп болмайман. Раббибиз магъа: «Сен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъсан», – деп айтды+. 3Раббигиз, Аллагьыгъыз, алдыгъыз булан Оьзю чыгъажакъ. Ол алдыгъыз булан шо халкъланы къырып битдирежек ва сиз оланы топуракъларына ес болажакъсыз. Раббибиз айтгъан кюйде, Ясуа да алдыгъыз булан чыгъажакъ+. 4Раббибиз шо халкълагъа амурлуланы пачалары Сигьунгъа ва Уггъа салгъан гьалны салажакъ. Раббибиз оланы топурагъы да булан бирче дагъытды+. 5Раббибиз оланы къолугъузгъа бережек. Сиз олагъа мен сизге буюргъанны этерсиз+. 6Къатып, къоччакъ кюйде туругъуз. Олардан къоркъмагъыз ва тартынмагъыз, неге тюгюл Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан юрюй. Ол бир заманда да сизин къоюп гетмежек+.

7Сонг Муса, Ясуаны чакъырып, исрайыллыланы алдында булай дей:

– Къатып, къоччакъ кюйде тур, неге тюгюл сен бу халкъ булан Раббибиз оланы аталарына берме деп ант этген топуракъгъа барма ва олагъа шону варис пайлар этип берме герексен. 8Раббибиз алдынг булан Оьзю юрюжек ва сени булан болажакъ. Ол бир заманда да сени къоюп гетмежек. Къоркъма ва осаллыкъ этме.

Къанунну охув

9Муса, бу Къанунну язып, шону Раббибизни разилешивюню сандыгъын алып юрюйген бары да дин къуллукъчулагъа – Левини уланларына ва Исрайылны бары да тамазаларына бере. 10Сонг Муса олагъа булай буйрукъ эте:

– Етти йылда бир керен, борчлар гечилеген йылда, Чатырланы байрамында,+
11исрайыллылар Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында – Оьзю сайлагъан ерде токътамакъ учун гелгенде, бу Къанунну бары да исрайыллыланы алдында оьзлер эшитеген кюйде охугъуз+. 12Халкъны: эргишилени, къатынгишилени, яшланы ва шагьарларыгъызда яшайгъан ятланы – жыйыгъыз. Олар тынгласын, Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъма ва бу Къанунну бары да сёзлерине гёре къасткъылып юрюме уьйренсин. 13Оланы бу Къанунну билмейген яшлары да шогъар тынглап ва Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъуп уьйренме герек. Урдунну ари ягъына сиз ес болмакъ учун чыгъагъан топуракъда яшажакъ вакътигизде даим шолай болуп турма тарыкъ.

Исрайыллылар баш гётережеги алданокъ билдириле

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сени оьлме герек гюнюнг ювукъ болгъан. Ясуаны чакъыр, Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътагъыз. Шонда Мен огъар насигьатлар берейим.

Муса ва Ясуа Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътай+. 15Шо заман Раббибиз булут багъананы ичинде туруп Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътай. Булут гелип, чатыргъа гиреген ерде токътай+. 16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бираздан сен аталарыгъызны янына гёчежексен. Бу халкъ буса, оьзю аякъ баса турагъан топуракъны ят аллагьларыны артына тюшюп, пасатлыкъгъа тюшежек. Олар Магъа арт бережек ва Мен оьзлер булан бегетген разилешивню бузажакъ+. 17Шо гюн Мен олагъа къазапланажакъман ва арт бережекмен. Мен олардан юзюмню яшыражакъман ва олар дагъылажакъ. Оланы башына кёп балагьлар ва къыйынлыкълар къобажакъ. Шо гюн олар: «Аллагьыбыз бизин булан тюгюл саялы къопдуму экен башыбызгъа бу балагьлар?» – деп соражакъ+. 18Мен буса, олар оьзге аллагьлагъа да багъып этген намуссузлугъу саялы, юзюмню яшыражакъман.

19Гьасили, бу йырны оьзюгюзге язып алыгъыз. Исрайыллылагъа муну уьйрет. Бу йыр Мени атымдан исрайыллылагъа къаршы шагьатлыкъ этсин учун, олагъа муну йырлама буюр+. 20Мен оланы оьзюнде сют булан бал агъагъан, Мен аталарына ант этип берме ваъда этген топуракъгъа, гелтирежекмен. Олар буса тойгъунча ашажакъ, семирежек, Мени гери ура туруп ва Мени разилешивюмню буза туруп, оьзге аллагьлагъа багъажакъ ва шолагъа къуллукъ этме башлажакъ+. 21Исрайыллыланы башына кёп санавдагъы балагьлар ва къыйынлыкълар къопгъанда, бу йыр олагъа къаршы шагьатлыкъ этежек, неге тюгюл оланы наслулары муну унутмажакъ. Исрайыллылар Мен оьзлеге ант этип береген топуракъгъа гиргенче де, олар не гьакъда ойлашагъанны билемен.

22Шо гюн Муса йырны язып ала ва шону исрайыллылагъа уьйрете. 23Раббибиз Нунну уланы Ясуагъа булай буйрукъ бере:

– Къатып ва къоччакъ кюйде тур, неге тюгюл сен исрайыллыланы Мен оьзлеге берме ант этип ваъда этген топуракъгъа гийирежексен. Мен Оьзюм де сени булан болажакъман.

24Бу Къанунну сёзлерин башындан ахырына ерли бурулуп чырмалагъан кагъызгъа да язып, 25Муса Раббибизни разилешивюню сандыгъын алып юрюйген левилилеге булай буйрукъ бере:

26– Къанунну бурулуп чырмалагъан кагъызын алыгъыз ва шону Раббигизни, Аллагьыгъызны, разилешивюню сандыгъыны ягъына салыгъыз. Кагъыз сизге къаршы шагьатлыкъ гьисапда шонда туражакъ+. 27Неге тюгюл, Мен сиз баш гётерме муштарлы экенигизни ва къайпанмайгъаныгъызны билемен. Сиз мен савда, сизин булан турагъанда Раббибизни алдында баш гётерме муштарлы болгъан сонг, мен оьлген сонг не болар экен! 28Мени яныма къавумларыгъызны бары да тамазаларын да, бары да гьакимлеригизни де чакъырыгъыз. Мен олагъа бу сёзлени оьзлер эшитеген кюйде айтайым ва кёк булан ер олагъа къаршы шагьатлыкъ этеген кюйде чакъырыв этейим. 29Мен оьлген сонг, сиз пасатлыкъгъа тюшмей ва мен сизге юрюме буйрукъ этген ёлдан тайышмай къалмажагъыгъызны билемен чи. Гележекде башыгъызгъа балагь къобажакъ, неге тюгюл сиз Раббибиз гёре туруп яманлыкъ этесиз ва къолларыгъыз этеген ишлер булан Ону къазапландырасыз+.

Мусаны йыры

30Муса бары да исрайыллылар эшитеген кюйде бу йырны сёзлерин башындан ахырына ерли охуй:

32

32^1Кёклер, къулакъ асыгъыз, мен сёйлей тураман;
ер, сен де авзумдан чыгъагъан сёзлеге тынгла.
2Мени уьйретивюм янгурдай тёгюлсюн,
мени сёзлерим чыкъдай,
яшыллыкъгъа телиянгурдай,
хытанлагъа янгурдай тюшсюн+.

3Раббибизни атын тутуп чакъырыв этежекмен,

Аллагьыбызны зорлугъун макътагъыз!

4Ол – ярдыр, Ону ишлери камилдир,

Ону бары да ёллары муъминдир.

Тюзсюзлюкню этмейген Аллагь гертидир,

Ол гертидир ва адиллидир+.

5Инсанлар Ону алдында пасат юрюдюлер,
олар Ону авлетлери де тюгюл,
тек къайпанмайгъан ва бузукъ наслу,
оьзлер илыкъсынлар.
6Гьей ойлашмайгъан ва агьмакъ халкъ,
шому Раббибизге берген баракаллагъыз?
Ол сизин яратгъан, сизге яшав берген,
Атагъыз, Яратгъаныгъыз тюгюлмю дагъы+?

7Бырынгъы девюрлени эсге алып къарагъыз;
гетген наслуланы гьакъында ойлашыгъыз.

Аталарыгъызгъа сорагъыз, олар сизге айтып берер,
тамазаларыгъызгъа сорагъыз, олар англатып берер+.

8Аллагьу-Таала халкълагъа
оьзлени варислигин берегенде,
Ол бары да инсанланы пайлап битгенде,
Аллагьны Малайиклерини санавуна гёре
халкъланы арасында дазулар салды+.
9Раббибизге тюшген пай буса – Ону халкъыдыр,
Якъуб буса – Ону еслигидир+.

10Раббибиз ону дангыл топуракъда,
пашман ва къыр чёлде Оьзюню халкъы этди.
Ону якълады, ону гьайын этди;
гёзюню бебейидей сакълады+.
11Къаракъуш оьзюню уясын нечик якълай буса,
балаларыны уьстюнде учуп нечик айлана буса,
къанатларын нечик яя буса, балаларын нечик ала буса,
къувларыны уьстюне салып нечик элте буса,+
12шолай Раббибиз де Якъубну Янгыз алып юрюдю;
Шонда исрайыллылар булан ят Аллагь ёкъ эди.

13Раббибиз оланы ерни бийикликлерине гётерди
ва авлакъланы емишлеринден ашатды.

Ол Якъубгъа яр къысыкълардан алынгъан хырсланы балын ашатды
ва ташкъатыш топуракъда оьсеген зайтун терекни майын ичирди+.

14Дагъы да тувар-сиривлени майын ва къаймагъын,
семиз къозуларын ва эчкилерин,

Башанны тизив къойларын
ва инг тизив будайын ашатды.

Сиз юзюмню къаны болгъан чагъырны ичдигиз.

15Яшурун[*] базыкъ ва къайпанмайгъан болду;
базыкъ болду, шишип, семирип гетди.

Олар оьзлени яратгъан Аллагьына арт берди,
оьзлени къутгъаргъан Ярны гери урду+.

16Яшурунлулар ят аллагьлар булан Онда гюнчюлюк уятды
ва жиргенч ялгъан аллагьлары булан Ону къазапландырды+.

17Олар Аллагьгъа тюгюл, жинлеге,
таныш тюгюл аллагьлагъа,
артда арагъа чыкъгъан аллагьлагъа,
аталарыгъыз танымагъан аллагьлагъа къурбанлар этди+.

18Сиз оьзюгюзге яшав берген Раббигизни –
Якълавчугъузну къоюп гетдигиз;
сиз оьзюгюзню яратгъан Аллагьны унутдугъуз.

19Раббибиз буланы гёрдю ва яшурунлуланы гери урду,
неге тюгюл Оьзюню уланларына
ва къызларына къазапланды.

20«Мен олардан юзюмню яшыражакъман, – деп айтды Ол, –
ва оланы ахыры нечик болажагъын гёрежекмен.
Неге тюгюл, яшурунлулар – бузукъ къавумдур,
хыянатчы авлетлердир.
21Аллагь тюгюл затланы Аллагь деп гьисаплап,
олар Менде гюнчюлюк уятды,

Мени тарыкъсыз аллагьлар булан къазапландырды.

Оьзлеге халкъ деп айтма да ярамайгъанлардан таба

Мен оларда гюнчюлюк уятажакъман;

Мен оланы агьмакъ халкъдан таба къазапландыражакъман+.

22Неге тюгюл, Мен къазапланывумдан чыгъагъан ялынны
биширегени ахыратны тюбюне ерли етише.

Къазапланывум топуракъны ва шону тюшюмлерин ютажакъ
ва тавланы кюрчюлерин яллатып къояжакъ.

23Мен яшурунлулагъа балагьлар гелтирежекмен,
олагъа Оьзюмню окъларымны атажакъман+.

24Мен олагъа пуч этеген ачлыкъны болдуражакъман,
къырып битдиреген, оьлтюреген
югъагъан аврувланы къабундуражакъман.
Мен яшурунлулагъа йыртгъыч жанланы,
ерде сюйкелеген агъулу йыланланы бакъдыражакъман+.

25Оланы авлетлери орамлардан къылычдан оьлюп гетежек,
оланы уьйлерине гьуя-гьарай тюшежек.

Жагьил уланлары ва къызлары,
нарысталары ва акъ чачлы къартлары оьлежек.

26Мен оланы чачып къояжакъ эдим,
инсанланы эсинде де къалмайгъан кюйню этежек эдим,

27эгер душманлары мысгъыллажакъ деп
болмагъан эди буса,
олар оьктемлигинден:
„Бары да бу ишлени Аллагь этмеди,
биз оьзюбюз этдик“,
– деп айтмажакъ болгъан эди буса»+.

28Бу халкъ эсин ютгъан,
оланы гьакъылы ёкъдур.
29Огь, эгер олар гьакъыллы болгъан эди буса,
шогъар тюшюнежек эди
ва оьзлени ахыры нечик болажагъын англажакъ эди!

30Эгер де оланы Яры
олардан артгъа тартылмагъан эди буса,
эгер де Раббибиз оланы къолгъа бермеген эди буса,
бирев минг адамны нечик
гьызарлап юрюп болажакъ эди
неде экев он минг адамны
нечик къачма борчлу этип болажакъ эди+?

31Оланы якълавчусу бизин Якълавчубуз йимик тюгюл чю:

душманларыбызны талигьи алданокъ белгили болгъан+.

32Оланы юзюмю Содомну борласындан алынгъан
ва Гумураны авлакъларындан жыйылгъан.
Оланы емишлери агъудан толгъан,
салкъынлары буса аччы+.
33Оланы чагъыры – йыланланы агъусудур,
гёзелдириликли йыланны оьлюм гелтиреген агъусудур+.

34«Муна Менде жыйылып сакълангъан затлар.

Муна Мени гьамарларымда мюгьюрленип салынгъан затлар.

35Менде оьчлюк де, къайтарыш да бар.

Душманлар сюрюнежек заманлар гележек;
оланы башына балагь къобажакъ гюн ювукъ болгъан
ва оланы талигьи ачыкъ болма аз къалып тура»+.

36Раббибиз Оьзюню халкъы гючсюз болгъанны
ва не къул, не азат къалмагъанны гёргенде,

Ол Оьзюню халкъына дуван этежек
ва Оьзюню къулларына языкъсынажакъ+.

37Ол булай айтажакъ: «Оланы аллагьлары,
оьзлеге умут этеген якълавчулары къайдадыр?

38Оланы къурбанлыкъларыны майын ашагъан,
къурбан тёгювюню чагъырын ичген аллагьлармы?

Сизге кёмек этмек учун турсун гьали!

Сизин якъласын гьали!

39Къарагъыз чы: гьали энни янгыз Менмен Аллагь,
ва Менден къайры дагъы Аллагь ёкъдур.

Менмен оьлтюреген де, тирилтеген де,

Менмен яра салагъан да, сав этеген де Менмен.

Менден къутулуп болагъан гьеч бирев ёкъдур+.

40Мен къолумну да кёкге узатып билдире тураман:

гьар даим де бар экенлигим булан ант этемен –

41Оьзюмню лансыллайгъан къылычымны итти этгенде
ва дуван этмек учун къолум булан шону гётергенде,

Магъа къаршылардан оьч алажакъман,

Мени гёрюп ярамайгъанлагъа да тийишлисин бережекмен+.

42Мен окъларыма къан ичирежекмен,
къылычым буса къаркъараланы ашажакъ,
яралангъанланы ва есирлени къанын ичежек,
душманланы башчыларыны башларын ютажакъ».

43Ят халкълар, Ону халкъына макътав этигиз,
неге тюгюл Ол Оьзюню къулларыны къаны учун оьч алажакъ;

Ол душманларындан оьч алажакъ,

Оьзюню топурагъын ва Оьзюню халкъын тазалажакъ.+

44Муса, Нунну уланы Ясуа да булан гелип, халкъгъа бу йырны бары да сёзлерин айтып бере. 45Бары да исрайыллылагъа бу сёзлени де айтып, Муса 46булай къоша:

– Мен бугюн сизге уллу къуванчлыкъда билдирген бары да сёзлени юреклеригизге де алып, авлетлеригизге бу Къанунну бары да сёзлерине къасткъылып тынгласын деп буюругъуз+. 47Булар сизин учун бош сёзлер тюгюл: сизин яшавугъуз бу сёзлер булан байлавлу. Урдунну ари ягъына ес болмакъ учун сиз чыгъагъан топуракъда бу сёзлер сизге узакъ яшама имканлыкъ бережек+.

48Тап шо гюн Раббибиз Мусагъа булай айта:

49– Шынжырдай тагъылгъан Абаримге, Еригьонну къаршысындагъы Муапдагъы Набва тавгъа гётерилип, Канъангъа – Мен исрайыллылагъа есликге берген топуракъгъа къарап чыкъ+. 50Гьур тавда агъанг Гьарун оьлюп, оьз халкъыны янына нечик гёчдю буса, оьзюнг гётерилеген шо тавда сен де оьлежексен ва халкъынгны янына гёчежексен+. 51Кадешдеги Марибада, Цин дангылда, бары да исрайыллыланы гёз алдында сиз экевюгюз де Магъа арт бергенигиз ва исрайыллыланы арасында Мени сыйлылыгъымны гёрсетмегенигиз учун, шолай болажакъ[*]+. 52Шо саялы шо топуракъны сен арекден гёрюп къояжакъсан, Мен Исрайылны халкъына береген топуракъгъа сен гирмежексен+.

33

Муса Исрайылны къавумларын шабагьатлай

33^1•Муна муъмин болгъан Мусаны оьлгюнче алдын исрайыллылагъа этген шабагьатлаву+.

2Ол булай айтгъан:

– Раббибиз Синайдан таба гелди,

Саир тавлардан Оьзюн бизге гёрсетди;

Паран тавдан таба шавла берди.

Ол къыбладан, Оьзюню тавуну бетлеринден
кёп минг малайиклер булан юрюдю+.

3Ол Оьзюню халкъын сюегени гьакъ герти:

Раббибизни бары да сайлангъанлары Ону къолундадыр.

Олар бары да, Сагъа ялбарып,
Сенден насигьат ала,
4Якъубну халкъыны вариси
Муса берген Къанунну ала+.
5Исрайылны къавумлары да булан бирче
халкъны башчылары жыйылагъанда,
Раббибиз яшурунлуланы уьстюнде пача эди+.

6– Раубим яшап къалсын, оьлмесин,
ону наслуларыны санаву кемимесин.

7Муна ону Ягьуданы гьакъында айтгъаны:

– Раббим, Ягьуданы къычырагъанын эшит,
ону оьзюню халкъыны янына гелтир.

Ол оьзюн оьз къоллары булан якъласын.

Душманлагъа къаршы огъар кёмекчи бол!

8Левини гьакъында ол булай айтгъан:

– Я Раббим! Сени туммиминг ва уриминг
Сагъа амин къулунгдадыр.
Сен ону Массада дувангъа чакъырдынг,
ону булан Марибаны сувларыны къырыйында эришдинг+.

9Ол атасыны, анасыны гьакъында:

«Шолардамы мени гьайым?» – дей.

Агъа-инилерин пешемей,
оьзюню авлетлерин танымай,
неге тюгюл амин къулунг Леви Сени каламынгны кюте
ва Сени разилешивюнгню сакълай+.
10Ол Якъубгъа Сени насигьатларынгны
ва Исрайылгъа Сени Къанунунгну уьйрете.
Олар Сени алдынга арив ийисли затланы
ва Сени къурбан этеген еринге
бютюнлей этилеген къурбанланы савлай сала.
11Раббим, Сен ону къудратын шабагьатла
ва ону къолларындан чыкъгъан ишге яхшы гёзден къара.

Олар дагъы къайтып туруп болмасын учун,
Огъар къаршы баш гётергенлени белин сындыр,
Ону гёрюп ярамайгъанланы къырып битдир.

12Буньяминни гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибизни сююмлюсю
Ону янында аманлыкъда турсун,
Ол Буньяминни сав гюн якълап тура чы дагъы.
Раббибиз оьзюн сюеген инсанны
бавуруна басып тута.

13Юсупну гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибиз ону топурагъын
оьрдеги кёклерден тюшеген чыкъ булан,
ерни тюбюнден чыгъагъан
сувлар булан шабагьатласын;+
14гюнеш береген инг тизив зат булан
ва ай яратагъан инг тизив зат булан шабагьатласын;

15бырынгъы тавланы инг сайламлы савгъатлары булан
ва даимги тёбечиклени мол тюшюмю булан шабагьатласын;+

16бютюн топуракъны инг тизив савгъатлары булан,
яллайгъан уьлкюню ичинде Тургъанны
рагьмусу булан шабагьатласын.
Бары да шу затлар Юсупну башына –
агъа-инилерини алдына тюшгенини –
такъасына тюшсюн+.

17Зорлугъу булан ол башлап тувгъан бугъагъа ошагъан,
онда къыр бугъадагъы гюч бар.

Ол мююзлери булан халкъланы,
гьатта дюньяны бир къырыйындагъыларын да сюзежек.

Апрайимни он минги шолайдыр,

Манассаны минги де шолайдыр+.

18Забулунну гьакъында ол булай айтгъан:

– Забулун, сен чыгъагъан вакътингде сююнюп къал,

Иссакар, сен де оьз чатырларынгда сююнюп къал.

19Олар халкъланы тавгъа багъып чакъыражакъ
ва шонда муъминликни къурбанларын этежек.
Олар денгизлердеги байлыкъдан,
къайырда яшырылгъан хазналардан леззет алажакъ+.

20Гатны гьакъында ол булай айтгъан:

– Ким Гатны есликлерин генглешдирсе,
ол шабагьатланажакъ!
Арслангъа ошагъан Гат шонда
жымчыкъэтлерин де, башын да паралай туруп яшай.

21Ол оьзюне тизив топуракъны сайлап алды,
башчы болмакъ – ону талигьидир.
Халкъны башын тутгъанлар жыйылгъанда,
ол Раббибизни муъмин гьукмусун
ва Ону Исрайылгъа этеген тюз дуванын кютдю+.

22Данны гьакъында ол булай айтгъан:

– Дан – Башандан атылагъан
арслан баладыр.

23Напталини гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибиз Напталини яхшы гёзден къарап тойдурду
ва Оьзюню шабагьаты булан таъмин этди.

Гюнбатышдагъы ва къыбладагъы топуракъ Онукидир.

24Аширни гьакъында ол булай айтгъан:

– Ашир – уланланы арасында инг де шабагьатлангъаныдыр;
огъар агъа-инилерини рагьмусу болсун дагъы,
ону аякълары май булан жувулсун дагъы.
25Сени къапуларынгны тогъаслары
темирден ва багъырдан болажакъ,
байлыгъынг да сагъа гёрсетилген
гюнлер чакъы санавсуз болажакъ.

26Булутланы уьстюне де минип, кёклерден таба

Оьзюню зорлугъу булан сагъа кёмекге алгъасайгъан,

Яшурунлуланы Аллагьына ошагъан ёкъдур+.

27Сен къачып яшынагъан ер – даимги Аллагьдыр,
сени алып юрюйген – даимги къоллардыр.

Ол сени янынгдан душманны къувалажакъ,
ва: «Ону къырып битдир!» – деп айтажакъ+.

28Исрайыл аманлыкъда янгыз яшап къалажакъ.

Будайы ва янгы чагъыры булангъы
кёклери чыкъ салагъан топуракъда

Якъубну булагъына къоркъунчлукъ болмажакъ+.

29Исрайыл, сен насиплисен!

Сагъа – оьзюн Раббибиз къутгъаргъан халкъгъа –
ошагъан ким бар?

Ол – сени къалкъанынг, кёмекчинг
ва макътавлу къылычынг.

Сени душманларынг алдынгда сюйкелип айланажакъ,
сен буса оланы аркъаларын таптап юрюжексен+.

34

Мусаны оьлюмю

34^1Сонг Муса Набва тавгъа, Еригьонну къаршысындагъы Муап тюзлюкден Пасганы лап уьстюне гётериле. Шонда Раббибиз огъар Гилатдан тутуп Дангъа ерли бары топуракъны гёрсете. 2Тап Аралыкъ денгизге ерли Напталини бары да мюлклерин, Апрайимни ва Манассаны топуракъларын, Ягьуданы бютюн топурагъын гёрсете. 3Тап Соаргъа ерли Негепни ва Еригьон къолдагъы бютюн вилаятны гёрсете. Еригьонгъа Хурмаланы шагьары деп айтыла болгъан+. 4Раббибиз огъар булай айта:

– Муна Мен Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа: «Мен шону сизин наслугъузгъа бережекмен», – деп ант этген топуракъ. Мен сагъа шо топуракъны гёзлеринг булан гёрме къойдум, тек сен шонда аягъынгны басмажакъсан+.

5Раббибизни къуллукъчусу Муса, Оьзю Раббибиз де айтгъан кюйде, шонда, Муапда, Бет-Паурну къаршысындагъы къолда, гечине. 6Ону Бет-Паурну къаршысындагъы къолда гёмелер, тек бугюнлеге ерли де ону къабуру къайда экенни билеген бирев де ёкъ+. 7Муса гечингенде, огъар юз йигирма йыл бола болгъан, тек ону гёзлерини гёрегени осаллашмагъан ва ол гючюн тас этмеген болгъан+. 8Исрайыллылар Муап тюзлюкде Мусагъа отуз гюнню узагъында, ясны ва къайгъыны болжалы битгенче, яс эте+.

9Нунну уланы Ясуа буса, гьикматлыкъны ругьундан тола, неге тюгюл Муса ону уьстюне къолларын салгъан болгъан. Исрайыллылар огъар тынглап ва Раббибиз Мусагъа буюргъанны этип юрюй+.

10Шондан берли Исрайылда Мусагъа ошагъан, оьзюн Раббибиз бетге-бет таныгъан пайхаммар чыкъмагъан+. 11Раббибиз айтып, Муса Мисриде пиръавунгъа, ону бары да ювукъларына ва бютюн топурагъына этген муъжизатлардан ва гьайранлыкълардан озгъан бирев де болмагъан. 12Муса йимик бютюн Исрайылны халкъыны алдында зор гючюн гёрсетген ва къоркъунчлу гьайранлыкъларын этген бирев де болмагъан.

* 2:11 Гьанакъны наслуларына… репайымлылар – бырынгъы заманлардагъы белгили девлер.

* 2:23 Каптор – Крит отав.

* 8:15 Ол сизге мармар ярдан сув берди – шу агьвалатланы гьакъында Чыгъ (17:16) ва Сан (20:7-11) деген китапларда хабарлана.

* 11:10 …бутларыгъызны кёмеклиги булан… – челеклер булан авлакълагъа сув ташывну англатагъан болма ярай.

* 26:14 Оьлгенлер – оьлген ата-бабалар булан байлавлу ибадат.

* 32:15 Яшурун – ягьуди халкъны чебер къайдада айтылагъан аты.

* 32:51 Мени сыйлылыгъымны гёрсетмегенигиз учун, шолай болажакъ – шу агьвалатланы гьакъында Сан (20:1-13) деген китапда хабарлана.

+ 1:2 Чыгъ 3:1, Чыгъ 17:6, Чыгъ 33:6, Сан 13:26, Сан 32:8

+ 1:3 Сан 14:33
+ 1:4 Сан 21:21-35
+ 1:6 Чыгъ 19:1, Сан 10:11-12
+ 1:7 Сан 13:30
+ 1:8 Яр 12:7, Яр 26:3, Яр 28:13
+ 1:9 Чыгъ 18:18, Сан 11:14
+ 1:10 Яр 15:5
+ 1:11 2 Пач 24:3
+ 1:15 Чыгъ 18:25, Сан 11:16
+ 1:16 Лев 19:15, Такр 16:18-19, Айт 31:9

+ 1:17 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Чыгъ 18:22, Чыгъ 18:26

• 1:19 Сан 13, Сан 14
+ 1:21 Такр 31:8,
+ 1:30 Чыгъ 14:14
+ 1:31 Чыгъ 19:4, Такр 32:11,
+ 1:33 Чыгъ 13:21
• 1:34 Сан 14:20-45
+ 1:36 Сан 14:6-9, Сан 14:24
+ 1:37 Сан 20:12, Сан 27:14
+ 1:38 Чыгъ 24:13, Сан 27:18-20
+ 1:46 Сан 20:1,
+ 2:1 Сан 14:25, Сан 21:4
+ 2:5 Яр 36:8
+ 2:7 Сан 14:33
+ 2:8 3 Пач 9:26
+ 2:10 Сан 13:23, Такр 1:28

+ 2:11 Яр 14:5, Такр 2:11, Такр 2:20, 2 Пач 21:16, Яр 14:5-6

+ 2:12 Яр 36:20-30
+ 2:13 Сан 21:12
+ 2:14 Сан 14:29-35, Сан 26:64-65
+ 2:20 Яр 14:5-6
+ 2:22 Яр 36:20-30
• 2:24 Сан 21:21-26
+ 2:25 Чыгъ 15:14-16, Чыгъ 23:27
+ 2:27 Сан 20:17-19
• 3:1 Сан 21:31-35
+ 3:2 Сан 21:33-34
+ 3:4 3 Пач 4:13
+ 3:6 Такр 7:2
+ 3:9 Такр 4:48, Заб 28:6,

+ 3:11 Яр 14:5, Такр 2:11, Такр 2:20, 2 Пач 11:1, 2 Пач 12:26

+ 3:12 Сан 32:33,
+ 3:15 Сан 32:39-41,
+ 3:16 Сан 21:24,
+ 3:17 Сан 34:11,
+ 3:19 Сан 32:17-26,
+ 3:21 Такр 7:19,
+ 3:22 Чыгъ 14:14
+ 3:24 Чыгъ 15:11
+ 3:26 Сан 20:12, Такр 1:37

+ 3:27 Сан 20:12, Сан 27:12-13, Такр 31:2, Такр 32:52, Такр 34:4

+ 3:28 Сан 27:18-19, Такр 1:38
+ 3:29 Сан 25:5
+ 4:1 Лев 18:5
+ 4:2 Такр 12:32, Айт 30:6, Вагь 22:18
+ 4:3 Сан 25:1-9
+ 4:6 Заб 118:98, Аюб 28:28, Заб 110:10
+ 4:7 2 Пач 7:23, Заб 118:151, Заб 144:18
+ 4:8 Рум 3:2, Рум 7:12

+ 4:9 Такр 6:7, Такр 11:19, Такр 32:46, Заб 77:4,

+ 4:10 Чыгъ 19:9, Чыгъ 19:16

+ 4:11 Чыгъ 20:21, Ягь 12:18

+ 4:13 Чыгъ 20:1-17, Такр 5:6-21, Чыгъ 24:12, Чыгъ 31:18

+ 4:16 Чыгъ 20:4-5, Рум 1:23
+ 4:19 Аюб 31:26-28, 4 Пач 17:16, 4 Пач 21:3,
+ 4:20 3 Пач 8:51,
+ 4:21 Такр 1:37, Такр 3:26

+ 4:24 Чыгъ 20:5, Чыгъ 24:17, Такр 9:3, Ягь 12:29

+ 4:26 Такр 32:1, Заб 49:4
+ 4:27 Лев 26:33, Такр 28:64
+ 4:28 Такр 28:36, Заб 113:13-14,
+ 4:32 Аюб 20:4
+ 4:33 Чыгъ 19:21
+ 4:35 1 Пач 2:2, Мк 12:32, 1 Кор 8:4
+ 4:36 Чыгъ 24:17
+ 4:39 Чыгъ 15:11, 3 Пач 8:23, 3 Пач 8:60
• 4:41 Сан 35:9-34, Такр 19:1-13,
+ 4:47 Сан 21:21-35
+ 4:48 Такр 3:9
+ 4:49 Такр 3:17
• 5:1 Чыгъ 20:1-17
+ 5:4 Чыгъ 33:11
+ 5:5 Чыгъ 20:18, Чыгъ 20:21, Чыгъ 24:2
+ 5:6 Лев 26:13
+ 5:7 4 Пач 17:35
+ 5:8 Лев 19:4, Лев 26:1, Такр 27:15

+ 5:9 Чыгъ 34:14, Такр 4:24, Такр 6:15, Чыгъ 34:7, Сан 14:18

+ 5:10 Такр 7:9

+ 5:11 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 5:12 Чыгъ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Сан 15:32-36, Мк 2:27-28, Лкъ 13:14

+ 5:16 Лев 19:3, Такр 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Эф 6:2

+ 5:17 Яр 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Рум 13:9, Якъ 2:11

+ 5:18 Лев 18:20, Лев 20:10, Такр 22:22, Айт 6:32, Мат 5:27, Рум 13:9

+ 5:19 Лев 19:11, Мат 19:18, Рум 13:9

+ 5:20 Чыгъ 23:1, Такр 19:16-20, Айт 19:5, Айт 19:9, Айт 21:28, Айт 24:28, Айт 25:18, Мат 19:18

+ 5:21 Мат 5:28, Лкъ 12:15, Рум 7:7, Рум 13:9

+ 5:22 Чыгъ 31:18
+ 5:25 Чыгъ 19:21
+ 5:27 Чыгъ 20:18-19
+ 5:28 Такр 18:17
+ 5:32 4 Пач 22:2
+ 5:33 Такр 10:13
+ 6:3 Яр 15:5, Яр 22:17
+ 6:4 Мк 12:29,

+ 6:5 Такр 11:13, Мат 22:37, Мк 12:30, Лкъ 10:27

+ 6:7 Такр 4:9, Заб 118:13
+ 6:8 Чыгъ 13:9, Чыгъ 13:16, Такр 11:18
+ 6:9 Такр 11:20

+ 6:13 4 Пач 17:36, Мат 4:10, Лкъ 4:8, Такр 10:20,

+ 6:15 Чыгъ 20:5
+ 6:16 Чыгъ 17:2, Мат 4:7, Лкъ 4:12
+ 6:19 Чыгъ 23:28-30
+ 6:20 Чыгъ 12:26
+ 6:21 Чыгъ 20:2
+ 6:22 Заб 134:8
+ 6:25 Такр 24:13
+ 7:1 Чыгъ 23:23
+ 7:2 Сан 21:2, Такр 3:6, Такр 20:16-17,
+ 7:3 2 Кор 6:14, Чыгъ 34:15-16, 3 Пач 11:2-4
+ 7:4 Такр 6:15
+ 7:5 Чыгъ 23:24, Чыгъ 34:13
+ 7:6 1 Пет 2:9, Чыгъ 19:5-6
+ 7:9 Чыгъ 20:6, Такр 5:10
+ 7:10 Аюб 34:11,
+ 7:12 Яр 17:2, Яр 26:3
+ 7:14 Чыгъ 23:26
+ 7:15 Чыгъ 9:15, Чыгъ 15:26, Чыгъ 23:25
+ 7:16 Чыгъ 23:33
+ 7:19 Такр 3:21,
+ 7:20 Чыгъ 23:28,
+ 7:22 Чыгъ 23:29
+ 8:2 Чыгъ 16:35, Чыгъ 15:25

+ 8:3 Чыгъ 16:14-15, Чыгъ 16:31, Мат 4:4, Лкъ 4:4

+ 8:4 Такр 29:5,
+ 8:5 Айт 3:12, Ягь 12:7
+ 8:7 Такр 11:11
+ 8:14 Айт 30:9, Заб 77:11, Заб 105:21,
+ 8:15 Сан 21:6, Чыгъ 17:6, Сан 20:11
+ 8:16 Чыгъ 16:5, Чыгъ 16:31
+ 9:2 Сан 13:23, Такр 1:28

+ 9:3 Чыгъ 20:5, Чыгъ 24:17, Такр 4:24, Ягь 12:29, Чыгъ 23:29-31

+ 9:4 Яр 15:16
+ 9:5 Яр 50:24
+ 9:6 4 Пач 17:14,
+ 9:8 Чыгъ 32:4, Чыгъ 32:10
+ 9:9 Чыгъ 24:18, Мат 4:2
+ 9:10 Чыгъ 31:18
+ 9:12 Чыгъ 32:7-10
+ 9:14 Заб 9:6, Сан 14:12
+ 9:18 Чыгъ 34:28, Чыгъ 32:11-14
+ 9:21 Чыгъ 32:20
+ 9:22 Чыгъ 17:7, Сан 11:3, Сан 11:34
+ 9:23 Сан 13:3, Сан 14:1
+ 9:26 Чыгъ 32:11-13
+ 9:28 Сан 14:16
• 10:1 Чыгъ 34:1-4
+ 10:1 Чыгъ 25:10
+ 10:2 Чыгъ 25:16, Чыгъ 25:21
+ 10:3 Чыгъ 37:1-9

+ 10:4 Чыгъ 20:1-17, Такр 5:6-21, Чыгъ 34:28-29

+ 10:5 Чыгъ 40:20, 3 Пач 8:9
+ 10:6 Сан 33:30-31, Сан 20:28, Сан 33:38
+ 10:7 Сан 33:33
+ 10:8 Сан 8:14
+ 10:9 Сан 18:20
+ 10:10 Чыгъ 34:28
+ 10:11 Чыгъ 33:1
+ 10:12 1 Пач 12:24
+ 10:13 Такр 5:33
+ 10:14 Чыгъ 9:29,
+ 10:15 Рум 11:28
+ 10:16 Такр 30:6, Рум 2:29, Чыгъ 32:9

+ 10:17 Заб 49:1, Заб 135:2, 1 Тим 6:15, Вагь 17:14, Вагь 19:16, Элч 10:34, Рум 2:11, Гал 2:6, Эф 6:9, Кол 3:25, 1 Пет 1:17,

+ 10:18 Заб 67:5, Заб 145:9
+ 10:19 Чыгъ 22:21, Лев 19:34
+ 10:20 Такр 6:13, Такр 30:20
+ 10:22 Яр 46:27, Чыгъ 1:5, Яр 15:5, Яр 22:17
+ 11:4 Чыгъ 14:27-28
+ 11:5 Заб 77:14-40
+ 11:6 Сан 16:31-33
+ 11:9 Яр 50:24, Чыгъ 3:8
+ 11:11 Такр 8:7
+ 11:12 3 Пач 9:3
+ 11:13 Такр 6:5,
+ 11:14 Лев 26:4,
+ 11:15 Заб 103:14
+ 11:17 3 Пач 8:35, 3 Пач 17:1,
+ 11:18 Чыгъ 13:9, Чыгъ 13:16, Такр 6:8
+ 11:19 Такр 4:9
+ 11:20 Такр 6:9
+ 11:24 Яр 15:18, Чыгъ 23:31, Сан 34:1-12,
+ 11:25 Такр 7:24
+ 11:26 Такр 30:1, Такр 30:15
+ 11:27 Лев 26:1-13, Такр 28:2-14
+ 11:28 Лев 26:14-45, Такр 28:15-45
+ 11:29 Такр 27:12-13,
+ 11:30 Яр 12:6
+ 12:2 4 Пач 16:4

+ 12:3 Чыгъ 23:24, Чыгъ 34:13, Такр 7:5, 3 Пач 14:23

+ 12:5 3 Пач 18:29
+ 12:7 Такр 27:7
+ 12:9 Заб 94:11
+ 12:11 3 Пач 8:29
+ 12:12 Сан 18:20, Такр 10:9
+ 12:16 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13
+ 12:19 Такр 14:27,
+ 12:23 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13
+ 12:30 4 Пач 17:15
+ 12:31 4 Пач 17:31,
+ 12:32 Такр 4:2, Вагь 22:18

+ 13:2 Мк 13:22, 2 Сал 2:9, Вагь 13:13, Вагь 16:14

+ 13:5 Такр 18:20
+ 13:8 Айт 1:10
+ 13:9 Чыгъ 32:27-28, Такр 17:7
+ 13:10 Такр 17:5

+ 13:13 1 Пач 2:12, 1 Пач 10:27, 1 Пач 25:17, 2 Пач 16:7, 2 Пач 20:1, 3 Пач 21:10, 3 Пач 21:13

+ 14:1 Мат 5:9, Югь 1:12, 1 Югь 3:1, 1 Югь 5:1, Рум 8:14, Лев 19:27-28, Лев 21:5

+ 14:2 Чыгъ 19:5

• 14:3 Лев 11

+ 14:21 Лев 7:24, Лев 11:39-40, Чыгъ 19:6, Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26

+ 14:22 Лев 27:30, Сан 18:21
+ 14:27 Такр 12:19, Сан 18:20, Такр 10:9
+ 14:28 Такр 26:12
+ 15:1 Такр 31:10,
+ 15:3 Такр 23:20
+ 15:6 Такр 28:12, 3 Пач 4:21,

+ 15:8 Лев 25:35-36, Заб 36:26, Мат 5:42, Якъ 2:15, 1 Югь 3:17

+ 15:11 Мат 26:11
+ 15:12 Чыгъ 21:2
+ 15:17 Чыгъ 21:5-6
+ 15:19 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16
+ 15:21 Лев 22:20
+ 15:23 Лев 17:13, Такр 12:23-24

• 16:1 Чыгъ 12:1-39, Чыгъ 13:3-10, Чыгъ 23:14-17, Лев 23:4-22, Лев 23:33-43, Сан 28:16-31, Сан 29:12-39

+ 16:3 Чыгъ 12:11
+ 16:4 Чыгъ 34:25
+ 16:9 Чыгъ 34:22
+ 16:12 Такр 5:15
+ 16:13 Чыгъ 23:16
+ 16:18 Чыгъ 18:21, Сан 11:16, Такр 1:16-17

+ 16:19 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Чыгъ 23:8, 1 Пач 8:3, Айт 17:8,

+ 16:21 Чыгъ 34:13, Такр 7:5
+ 17:1 Лев 22:20
+ 17:5 Такр 13:10
+ 17:6 Сан 35:30, Такр 19:15
+ 17:7 Такр 13:9
+ 17:9 Такр 19:17
+ 17:14 1 Пач 8:5
+ 17:15 1 Пач 9:16
+ 17:16 2 Пач 8:4, 3 Пач 10:28,

+ 17:17 3 Пач 11:1-4, Айт 31:3, 3 Пач 10:14, 3 Пач 10:27,

+ 18:2 Сан 18:20, Такр 10:9,
+ 18:3 Лев 7:30-34
+ 18:4 Сан 18:12
+ 18:6 Сан 35:2,
+ 18:9 Лев 18:26-30, Такр 12:29-31

+ 18:10 Лев 18:21, 4 Пач 16:3, 4 Пач 17:17, 4 Пач 23:10,

+ 18:11 Чыгъ 22:18, Лев 19:26, Лев 19:31
+ 18:15 Мк 9:8, Югь 1:21, Элч 3:22, Элч 7:37
+ 18:16 Чыгъ 20:19, Такр 5:27
+ 18:17 Такр 5:28
+ 18:18 Югь 4:25
+ 18:20 Такр 13:5,
• 19:1 Сан 35:9-34, Такр 4:41-43,
+ 19:5 Чыгъ 21:13
+ 19:10 Айт 6:17
+ 19:11 Такр 27:24
+ 19:13 Такр 21:9

+ 19:14 Такр 27:17, Аюб 24:2, Айт 22:28, Айт 23:10,

+ 19:15 Сан 35:30, Такр 17:6, Мат 18:16, 2 Кор 13:1, 1 Тим 5:19, Ягь 10:28

+ 19:16 Чыгъ 20:16
+ 19:17 Такр 17:9, Такр 25:1
+ 19:19 Айт 19:5
+ 19:21 Чыгъ 21:23-25, Лев 24:19-20, Мат 5:38
+ 20:7 Такр 24:5
+ 20:14 Сан 31:7, Сан 31:9,
+ 20:17 Такр 7:2,
+ 20:19 4 Пач 3:19
+ 21:3 Сан 19:2, 1 Пач 6:7
+ 21:5 Сан 6:22-27
+ 21:9 Такр 19:13
+ 21:12 1 Кор 11:6
+ 21:15 Яр 29:30, Яр 29:33
+ 21:17 4 Пач 2:9
+ 21:18 Чыгъ 20:12, Такр 5:16
+ 21:20 Айт 23:20-21
+ 21:22 Сан 25:4
+ 21:23 Югь 19:31, Гал 3:13
+ 22:1 Чыгъ 23:4
+ 22:6 Чыгъ 23:19, Лев 22:28
+ 22:9 Лев 19:19
+ 22:12 Сан 15:38
+ 22:22 Чыгъ 20:14, Лев 20:10, Югь 8:5
+ 22:29 Яр 34:8, Чыгъ 22:16-17, 2 Пач 13:1-22
+ 22:30 Лев 18:8, Такр 27:20
+ 23:1 Лев 21:18-20,
+ 23:4 Сан 22:5-6
+ 23:5 Сан 24:10, Айт 26:2

+ 23:7 Яр 25:24-26, Яр 36:8, Сан 20:14, Чыгъ 22:21, Чыгъ 23:9

+ 23:10 Лев 15:1-5

+ 23:14 Лев 26:12

+ 23:17 Лев 19:29, 3 Пач 14:24, 3 Пач 15:12, 3 Пач 22:46, 4 Пач 23:7,

+ 23:20 Чыгъ 22:25, Такр 15:3
+ 23:21 Сан 30:3,
+ 23:25 Мк 2:23,
+ 24:1 Мат 5:31, Мат 19:7, Мк 10:4
+ 24:5 Такр 20:7, Айт 5:18
+ 24:7 Чыгъ 21:16
+ 24:8 Лев 13:2
+ 24:9 Сан 12:10-15
+ 24:13 Чыгъ 22:26-27, Такр 6:25, Заб 111:9
+ 24:14 Лев 25:39
+ 24:15 Лев 19:13, Якъ 5:4
+ 24:16 4 Пач 14:6,
+ 24:17 Чыгъ 22:21
+ 24:19 Лев 19:9, Лев 23:22,
+ 25:1 Такр 19:17
+ 25:3 2 Кор 11:24
+ 25:4 1 Кор 9:9, 1 Тим 5:18
+ 25:5 Мат 22:24, Мк 12:19, Лкъ 20:28
+ 25:6 Яр 38:8,
+ 25:14 Лев 19:36
+ 25:17 Чыгъ 17:8
+ 25:19 1 Пач 15:2-8
+ 26:2 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Лев 23:10
+ 26:5 Яр 46:27, Чыгъ 1:7
+ 26:6 Чыгъ 1:11, Чыгъ 1:14
+ 26:7 Чыгъ 2:23-25, Чыгъ 3:9
+ 26:8 Чыгъ 12:51
+ 26:9 Чыгъ 3:8
+ 26:12 Лев 27:30, Такр 14:28-29
+ 26:14 Лев 7:20, Лев 21:1, Лев 21:11,
+ 26:15 Заб 32:14, Чыгъ 3:8
+ 26:18 Чыгъ 19:5
+ 26:19 Такр 28:1, Чыгъ 19:6
+ 27:5 Чыгъ 20:25, 3 Пач 6:7
+ 27:7 Такр 12:7
+ 27:9 Такр 26:18
+ 27:12 Такр 11:29,
+ 27:15 Чыгъ 20:4-5, Чыгъ 34:17, Такр 5:8
+ 27:16 Чыгъ 20:12, Чыгъ 21:17, Лев 19:3
+ 27:17 Такр 19:14
+ 27:18 Лев 19:14
+ 27:19 Чыгъ 22:21-22
+ 27:20 Лев 18:8, Такр 22:30
+ 27:21 Чыгъ 22:19, Лев 18:23
+ 27:22 Лев 18:9, 2 Пач 13:12
+ 27:23 Лев 18:17, Лев 20:14
+ 27:24 Такр 19:11
+ 27:25 Чыгъ 23:7, Такр 16:19
+ 27:26 Заб 118:21, Гал 3:10
• 28:1 Лев 26:1-13, Такр 11:13-15
+ 28:1 Такр 26:19
+ 28:6 Заб 120:7
+ 28:7 Чыгъ 23:27
+ 28:8 Лев 25:20-21
+ 28:9 Чыгъ 19:6
+ 28:12 Такр 11:14, Такр 15:6
• 28:15 Лев 26:14-45
+ 28:22 Лев 26:16, 3 Пач 8:37,
+ 28:26 1 Пач 17:44, 1 Пач 17:46, Заб 78:2,
+ 28:27 Чыгъ 9:10
+ 28:29 Аюб 5:14, Аюб 12:25,
+ 28:30 Такр 20:5-7,
+ 28:35 Аюб 2:7

+ 28:36 4 Пач 17:3-4, 4 Пач 24:15, 4 Пач 25:7, Такр 4:28

+ 28:37 3 Пач 9:7,
+ 28:52 4 Пач 17:5, 4 Пач 25:1
+ 28:53 Лев 26:29, 4 Пач 6:29,
+ 28:57 4 Пач 6:29,
+ 28:60 Чыгъ 9:1-12
+ 28:62 Яр 15:5, Такр 10:22
+ 28:64 Лев 26:33, Такр 4:27,
+ 28:67 Аюб 7:4
+ 28:68 Такр 17:16,
+ 29:1 Чыгъ 19:1-6
+ 29:4 Рум 11:8
+ 29:5 Такр 8:4,
+ 29:6 Чыгъ 15:25, Чыгъ 16:4, Чыгъ 17:6
+ 29:7 Сан 21:21-35
+ 29:8 Сан 32:33
+ 29:9 3 Пач 2:3
+ 29:13 Чыгъ 6:7
+ 29:18 Ягь 12:15
+ 29:20 Такр 9:14, Заб 9:6
+ 29:23 Яр 14:2, Яр 19:24,
+ 29:24 Лев 26:32, 3 Пач 9:8,
+ 29:25 4 Пач 17:15
+ 29:27 Лев 26:14-39, Такр 28:15-68,
+ 29:28 3 Пач 14:14
+ 29:29 Айт 25:2
+ 30:1 Такр 11:26, Лев 26:40
+ 30:2 1 Пач 7:3, 3 Пач 8:48,
+ 30:6 Такр 10:16,
+ 30:7 Яр 12:3, Чыгъ 23:22
+ 30:12 Рум 10:6
+ 30:15 Такр 11:26,
+ 30:20 Такр 10:20

+ 31:2 Такр 34:7, Сан 20:12, Сан 27:12-13, Такр 3:27

+ 31:3 Такр 1:38
+ 31:4 Сан 21:21-35
+ 31:5 Такр 7:2
+ 31:6 3 Пач 6:13
+ 31:10 Такр 15:1, Чыгъ 23:16
+ 31:11 4 Пач 23:2,
+ 31:14 Такр 34:5, Сан 27:19
+ 31:15 Чыгъ 33:9, Сан 12:5
+ 31:16 Чыгъ 34:15,
+ 31:17 Сан 14:42,
+ 31:19 Такр 32:1-43
+ 31:20 Чыгъ 3:8
+ 31:26 4 Пач 22:8,
+ 31:29 4 Пач 22:17,
+ 32:2 Заб 71:6

+ 32:4 Мат 5:48, 2 Пач 22:31, Заб 17:31, Аюб 34:10, Рум 9:14

+ 32:6 Югь 8:41,
+ 32:7 Заб 76:6, Аюб 8:8
+ 32:8 Яр 11:8, Элч 17:26
+ 32:9 Чыгъ 19:5,
+ 32:10 Заб 16:8,
+ 32:11 Чыгъ 19:4,
+ 32:13 Аюб 29:6
+ 32:15 Заб 88:27, Заб 94:1
+ 32:16 Заб 77:58
+ 32:17 Заб 105:37, 1 Кор 10:20
+ 32:21 Рум 10:19
+ 32:23 Аюб 6:4, Заб 7:13, Заб 37:3,
+ 32:24 Лев 26:22,
+ 32:27 Заб 12:5,
+ 32:30 Лев 26:8,
+ 32:31 1 Пач 2:2
+ 32:32 Яр 18:20
+ 32:33 Заб 57:5-6
+ 32:35 Рум 12:19, Ягь 10:30

+ 32:36 Заб 134:14, Ягь 10:30, 3 Пач 14:10, 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8, 4 Пач 14:26

+ 32:39 Чыгъ 20:3, 1 Пач 2:6, 4 Пач 5:7, Аюб 5:18, Заб 102:3, Заб 146:3, Аюб 10:7,

+ 32:41 Заб 7:13, Такр 32:41,

+ 32:43 Рум 15:10, Яр 4:10-12, Заб 78:10, Вагь 6:10, Вагь 19:2

+ 32:46 Такр 4:9
+ 32:47 Лев 18:5
+ 32:49 Сан 27:12
+ 32:50 Сан 33:38
+ 32:51 Сан 20:12, Сан 27:14
+ 32:52 Такр 3:27
• 33:1 Яр 49:1-28
+ 33:1 Заб 89:1

+ 33:2 Заб 49:2, Заб 79:2, Заб 93:1, Элч 7:53, Гал 3:19, Чыгъ 19:18

+ 33:4 Югь 1:17, Югь 7:19
+ 33:5 Такр 32:15,
+ 33:8 Чыгъ 17:7, Сан 20:13

+ 33:9 Чыгъ 32:26-29, Такр 17:9-11, Чыгъ 30:7-8

+ 33:13 Яр 27:28
+ 33:15 Яр 49:26,
+ 33:16 Чыгъ 3:2-4
+ 33:17 3 Пач 22:11, Яр 48:19
+ 33:19 Заб 4:6
+ 33:21 Сан 32:1-5, Сан 32:16-19
+ 33:26 Такр 32:15, Такр 33:5, Чыгъ 15:11

+ 33:27 Заб 54:20, Заб 89:3, Заб 92:2, Заб 89:1, Заб 90:9

+ 33:28 Сан 23:9

+ 33:29 2 Пач 7:23, Яр 15:1, Заб 32:20, 2 Пач 22:45

+ 34:3 Яр 14:2, Яр 19:22, Яр 13:12
+ 34:4 Яр 12:7, Яр 50:24, Такр 3:27
+ 34:6 Ягьуда 1:9
+ 34:7 Такр 31:2
+ 34:8 Сан 20:29
+ 34:9 Сан 27:18, Сан 27:23,
+ 34:10 Чыгъ 33:11

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KUM

Сёзлюк (Таврат)

Сёзлюк (Таврат)

А

Б

П

Ч

М

Ж

З

С

Б

В

Г

Д

Е

Ж

З

И

К

Я

Б

К

Т

Б

Г

Б

Я

Э

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ш

Э

Ю

Я

Сёзлюк

Абип – Чыгъ 12:2 гёре, йылны биринчи айы. Март-апрель айлар булан рас геле.

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

Аморлулар – исрайыллылар Канъанны елегенче, шо топуракъда яшагъан аслу халкъланы бириси. «Аморлулар» деген сёз бир-бирде шо заманларда Канъан топуракъда яшагъан бары да халкъланы англатмакъ учун къоллангъан. Шо саялы бир-бир текстлерде бу сёз «аморлу халкълар» деп таржума этиле.

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

Астарта – канъанлыланы тюшюмлюк булан байлавлу тиши аллагьы. Бырынгъы заманларда Ювукъ Гюнтувушда Астартагъа (Ашерагъа) сужда къылагъан ерлерде орнатылгъан агъач багъаналар болгъан; шо багъаналагъа тиши аллагьны суратлары къазылып этилген болма ярай. «Гьайран таъсири» булангъы Астартаны багъаналарына сужда къылыв шо девюрде Ювукъ Гюнтувушну бары да ерлеринде юрюлген. Бир-бир мифлерде Астарта Илу неде Баал деген аллагьны (оьр аллагьны) къатыны ва «бары да аллагьланы анасы» гьисапда гёрсетилген. Астарта Тир ва Сайдан деген финикиялы аслу шагьарларда да оьр тиши ялгъан аллагь гьисаплангъан.

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

Байрамлар

Пасха

Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

Чатырланы байрамы

Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

Маясыз экмеклени байрамы

Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

Зурнайланы байрамы

Ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны биринчи гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам гюзню башында оьтгерилген. Бу гюн исрайыллылар, оьзлени бары да ишлерин къоюп, ял алгъан. Оьтгерилеген сыйлы жыйында зурнайлар сокъгъан ва тийишли къурбанлар этген.

Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

Бырынгъы ягьуди тил – Иса тувгъанча 586-нчы йылда башлангъан Бабилдеги есирликден алда исрайыллылар сёйлеген тил. Эсги Разилешивню кёп яны шо тилде язылгъан болгъан. Тек есирликден къайтгъан сонг, кёп ягьудилер шо тилден къардаш арам тилге гёчме башлагъан.

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Гумура – къара Содом ва Гумура.

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

Епа – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 20-30 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Ерусалим – бырынгъы заманларда ябуслуланы Ябус деген шагьары гьисапда белгили болгъан. Давутну ва Сулейманны гьакимлигини заманында Исрайылны тахшагьары болгъан. Тавратгъа гёре, Раббибизге ибадат тап шунда, Ерусалимдеги Ибадатханада этилме герек. Ерусалим ягьуди тавланы бетлеринде, Оьлю денгизни ягъасындан 25 километрлер арекде ерлешген.

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

Ибадатхана – Раббибизге ибадат этилеген ер. Раббибиз шо ерде оьзтерече къайдада тургъан деп гьисаплангъан. Сыйлы Язывларда «ибадатхана» деген сёз аслу гьалда Ерусалимдеги Ибадатхананы англатгъан. Шо Ибадатхана Исрайылда Сулейман пачаны заманларындан берли Раббибизге ибадат этеген марказ болуп гелген.

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

Исрайылны он эки къавуму – сонггъа таба оьзюне Исрайыл деп ат къоюлгъан Якъубну уланларыны наслулары – Раубим, Симон, Леви, Ягьуда, Забулун, Иссакар, Дан, Гат, Ашир, Наптали ва шолай да Апрайим ва Манасса. Апрайим ва Манасса Юсупну сююмлю уланлары болгъан. Гьар къавум бир нече тухумгъа ва «уьягьлюлеге» бёлюнген. Иса тувгъанча 722-нчи йылда Ассирия Исрайылны пачалыгъын тозгъан сонг ва Иса тувгъанча 586-нчы йылда Бабилни пачалыгъы Ягьудини пачалыгъын тозгъан сонг, къавумланы кёбюсю ёкъ болгъан. Тек пайхаммарлар савлай Исрайылны халкъы гележекде янгыдан арагъа чыгъажагъын айтгъан. Къара Якъуб; Исрайыл.

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген болгъан. Шону узунлугъу бир тирсек, генглиги бир тирсек ва бийиклиги эки тирсек болгъан. Уьстюне ва къабургъаларына алтын тутулгъан болгъан, оьзю къурбан этеген ерни айланасы булан буса алтындан этилген солгъу болгъан. Шону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер тышда сандыкъны алдына пердени ягъына салына болгъан. Къурбан этеген ерде дин къуллукъчулар да къуллукъ этген. Олар шонда Раббибиз учун ийис тюшюре болгъан.

Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

Тёгюп этилеген къурбан

Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

Гёнгюллю къурбан

Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

Гюнагь саялы этилеген къурбан

Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

Биремен къурбан

Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

Ярашывлукъну къурбаны

Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

Экмек къурбан

Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

Терапимлилер – оьзлеге ят халкълар (бир-бирде исрайыллылар да) сужда къылагъан уьй аллагьлар. Шоланы кёмеклиги булан пал да салына болгъан.

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

Эсги Разилешив – Аллагьны Исрайылны халкъы булан бегетген Разилешивю; шо Разилешив исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Синай тавда бегетилген. Шону аслу гесеги Къанун болуп токътай. Разилешивню, исрайыллылар шону нечик кютгени гьакъында хабарланагъан китапланы жыйымына да «Эсги Разилешив» деп айтыла. Шо жыйымгъа Мусаны Къанунуну китаплары, Исрайылны халкъыны Канъанны елегенден сонггъу яшаву гьакъда хабарлайгъан тарихи китаплар, Забур, Гьикматлыкъны китаплары ва пайхаммарланы китаплары гире.

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

Ягьудилер – инг башлап бу сёз Ягьуданы къавумундан – Якъубну уланларындан бирисини наслусундан чыкъгъан адамланы англата болгъан. Иса тувгъанча 586-нчы йылда Къыбла пачалыкъ гьисапланагъан Ягьуданы Бабил пачалыкъ елеген ва ону халкъы Бабилге есирликге тюшген. Есирликни заманында ва шондан сонг «ягьуди» деген сёз Ягьудини халкъын ва Исрайылны къайсы къавумундан чыкъгъан адамны англатмакъ учун, генг кюйде къолланма башлагъан.

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

Тайпа-тухум

Карталар (Таврат)

Table of Contents

Таврат: Къанунну Такрары

Баш Сёз

Къанунну Такрары

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Сёзлюк (Таврат)

Абип
Абип ай, нисан ай
Адам
Адум
Амаликлилер
Амин
Аммунлулар
Аморлулар
Арив ийисли сылама
Астарта
Баал
Бабил
Байрамлар
Пасха
Чатырланы байрамы
Маясыз экмеклени байрамы
Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам
Зурнайланы байрамы
Сонгугюн
Балаам
Баш дин къуллукъчу
Бийикликлер
Буйрукъ
Буньямин
Бырынгъы ягьуди тил
Ваъда
Гера
Гилат
Гин
Гумура
Гьабил
Гьава
Гьажар
Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары
Гьарун
Гьорип
Дарчин
Девлер
Дин къуллукъчу
Епа
Ерусалим
Жагьаннем, ахырат
Женнет, бав
Забулун
Ибадатхана
Ибрагьим, Ибрайим
Ийис тюшюрюв
Исав
Исгьакъ
Исрайыл
Исрайылны он эки къавуму
Иссоп
Канъан
Канъанлылар
Каруб
Кендир
Киннерет кёл
Корагь
Къабил
Къан
Къанун
Къарыш
Къурбан этеген ер
Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер
Багъырдан этилген къурбан этеген ер
Къурбанлыкълар
Тёгюп этилеген къурбан
Бютюнлей яллатып этилеген къурбан
Гёнгюллю къурбан
Гюнагь саялы этилеген къурбан
Биремен къурбан
Ярашывлукъну къурбаны
Экмек къурбан
Левилилер
Лут
Май
Май сюртюв
Малайик
Малкиседек
Манна
Мидьян, мидьянлылар
Мологь
Муап, муаплылар
Муса
Назорлу
Наптали
Нугь
Омер
Ондан бир пай
Перде
Рагьил
Разилешив
Ребека
Репайымлылар
Салим
Сарай, Сара
Синай
Содом ва Гумура
Сыйлы
Сыйлы чатыр
Сыйлы экмек
Сыйлыланы да Сыйлы ери
Таза, нас
Талант
Терапимлилер
Тирсек
Урдун
Урим ва туммим
Шагьарны къапусу
Шагьатнаманы сандыгъы
Эпот
Эсги Разилешив
Эсделикни йылы
Югъагъан гён аврув
Юсуп
Ягьуда
Ягьудилер
Якъуб
Ят халкълар
Тайпа-тухум
Карталар (Таврат)